Ndzi rhandza ku veka leswi a ri valeni, van’wanati a hi va ka Maluleke. I va ka Maluleke va welaka eka van’wanati ku fana na van’wana. Hikokwalaho ka matimu yo gombonyoka ya Gazankulu vo tala va tiva leswaku Maluleke hi yena Mun’wananati a ri swakwe, ntiyiso hi leswaku Gandzelo ra Van’wanati I ra ka Mondlane. Nyimba leyikulu I Makwakwa na swona leswiya swo Mun’wanati swi suka eka munwani a ti, I mavunwa. Van’wanati va suka eka songe ra nambu wa N’wanati.
Matimu ya ka Maluleke
Malenga i tata wa Ncelwa (Mayeke), Muswana na Maxakadzi, mativula I Ncelwa kambe loko nkarhi wu famba ku rhumiwe Ncelwa leswaku a hloma a ya lwa kambe u arile laha Maxakadzi a nga teka vutihlamuleri a huma na Mavandla a ya hlasela valala, u vuyile laha na tinhloko ta Tindlopfu leti a nga tekela Vanyayi (rito Vanyayi hi Xitsonga xa khale a ri vula Valala). Loko Malenga a lova le eka N’wa-Pfukwe vuhosi byi tekiwile hi Maxakadzi hikuva Ncelwa a a chava.
Eka yindlu leyi vo tala va tivitana hi mavito ya vakokwana wa vona ku fana na Chavani, Rhangani, Ntswan’wisi, Risenga na man’wana mavito. Lava i vatukulu va Mulenge (Malenge) van’wana va tshemba leswaku N’wanati vito rakwe a ku ri Ngunyule.
Matimu ya Mondlani
Leyi hi yona yindlu leyi nga sala yi khome gandzelo ra Van’wanati naswona loko va phahla a va nge swi endli va nga vitananga va ka Makwakwa. Laha hi kona esingweni ya Van’wanati laha va nga lwa swinene na Vangoni va ka Soshangani loko va ringeta ku luvisa Vatsonga. Ku na mavito yo tala yo vitana rixaka ra van’wanati, kambe timitsu ta rona i ta Valenge (Vacopi). Van’wana va vula leswaku i Vakhambani, leswi swi sukaka swinene eka Khambani, kokwana wa vona.
Bingwani u tswarile Xipenenyana loyi a nga lwa swinene na va ka Manukutsu (Soshangani), a lwisa swinene hikuva a ala ku fumiwa hi vona hikuva va ri switaswifamba naswona va nga ri Tihosi. Vona va ka Soshangani va suka le ka Zulu va tsustsuma Chaka, a va ri masocha. Va hava vuhosi eka ngati ya vona.
Magulani (Makupulani) hi yena loyi a a ri hosi loko va fika; u va hlurile swinene, u va lwisile ku kondza baleka va ya eMusapa no fika le Chipingabera. A a va hlula hi ku lwa a tirhisa swilo swa ntumbuluko ku fana no tisa mpfula ya xihangu, kumbe ku tisa tinyoxi. Magulani u kale a ya dlayiwa hi Nghunghunyana loko a n’wi rhambile leswaku Van’wanati na vona va fanele va rivalelana, naswona a ta tshika ku xanisa Vatsonga. Magulani a a lwisa swinene va ka Soshangani hikuva a va xanisa no pfinya Vatsonga. Loko Makupulani a va endzerile va fike va n’wi dlaya kutani va teka nyama yakwe va dya hikuva a va tshemba leswaku Masocha ya vona ya ta tiya no va na xivindzi ku fana na yena.
Leswi swi kwatisile swinene Vukosi bya Van’wanati kutani va endla matshalatshala kukondza va kota ku wisa Nghunghunyana loyi a nga fika a khomiwa hi Mozinho. Xipenenyana u tirhisane swinene na Nkuyu Nxumalo leswaku Nghunghunyana a khomiwa hikokwalaho ka Hanyelo ra yena ro xanisa Vatsonga na leswaku a va xavisatanihi mahlonga ETransvaal eka Mabunu. Eka Mondlani ku humile tinhenha to fana na Makupulani (Magulani) kokwana wa Eduardo Xivambu Mondlani. Ku humile mulwelantshuxeko Eduardo Xivambu Mondlani. I tiphuphu ta Van’wanati.
Misava ya Va’wanati i yikulu swinene. hinkwayoXifundza hinkwaxo kusuka eXai Xai kufika le Xibutso i tiko ra Van’wanati; le ka Mapai na kona i tiko ra Van’wanati. Van’wanati a ku ri vona tihosi letikulu ta Vatsonga khale ka Matiko vakoloni va nga si fika eVutsonga. Mondlani u tswariwa hi N’wanati yena na Makwakwa na Mulenge. Mulenge hi yena kokwana wa va ka Maluleke lava nga tala swinene eAfrika-Dzonga.
Lava hi vona va endlie va munyatsi, mafurha ya nkoka swinene. Hi wona mafurha lawa Vangoni a va fela ku dyondza wona ku wa endla hikuva vavasati va vona a va pawulukile naswona a va tola ya honci mafurha kasi eka van’wanati a ku toriwa Munyatsi. Vavasati va Van’wanati a va basile hikuva a va faneriwa no leha. Vangoni loko va lwa a va tlhakisa vavasati lava hi ku vona ku basa na ku xonga.