U sukile etikweni ra ka vona le Nongoma hi lembe ra 1819 a ta eVutsonga. Loko a fika eVutsonga u sungule tinyimpi no xanisa Vatsonga. Loyi u vuye a tiveka swinene h vito ra Soshangana naswona a a ri na rinyandzo eka rixaka ra Vatsonga. Eka rixaka ra ka Nxumalo hi yena, Mawewe na Nghunghunyana …
Va rixaka ra Vabila eka yindlu-tsongo. Mulambya u tile hi le nambyeni wa Save e ribuweni ra wona a famba kondza a ta fika eVembe laha a nga fika aka mitsonga no sungula rixaka ra yena. Loko a fika evembe a suka eSave a tiveka leswaku hi yena Gove hikokwalaho ka mahanyelo ya yena yo …
Va ka Khosa, i Vatsonga lava nyimba ya vona yi humaka ka Vambayi. Vambayi i vanhu lava nga ta va huma hi mhiri wa lwandle ku suka evuxeni-xikarhi bya tikokulu ra Afrika. Ku na lava vulaka leswaku Vakhosa i Vangoni, hikanyingi swi vuriwa hi vanhu lava va lavaka ku engetela nhlayo ya Vangoni, ngopfu erixakeni …
I rixaka ra vambayi leri nga suka emisaveni ya vona hikokwalaho ka mpfilumpfilu wa tinyimpi va kongoma evutsonga. i swa nkoka ku vula leswaku vambayi va na vuxaka swinene na Vatsonga hi mahanyelo na ririmi hi swona leswi nga endla leswaku vatsutsumela evutsonga hi nkarhi wa tinyimpi. Loko Vangoni va fika va kume leswaku a …
Ku languta tinyimba ta Vahlavi hi ku hambana hambana ka vona, ku na Vahlavi lava sukaka eka rixaka ra ka Kekana, Gegana va ka Mthombeni. Vahlavi i vanyimba ya Zivuko va ka nambyeni naswona timitsu ta vona tisuka vukalanga ku fana na tinyimba leto tala ta Vatsonga. Ku nga se fika tinyimpi ta Vangoni va …
Ndzi rhandza ku veka leswi a ri valeni, van’wanati a hi va ka Maluleke. I va ka Maluleke va welaka eka van’wanati ku fana na van’wana. Hikokwalaho ka matimu yo gombonyoka ya Gazankulu vo tala va tiva leswaku Maluleke hi yena Mun’wananati a ri swakwe, ntiyiso hi leswaku Gandzelo ra Van’wanati I ra ka Mondlane. …
Va ka Cawuke, I va xihluke xa Hosi Nyaka. Xi oki kumbe Cawuke I N’wana wa Hosi Nyaka lonkulu loyi loko Hosi Nyaka a lova a nga hambana ni vamakwavo hikokwalaho ko lwela vuhosi. Va Makwavo wa Xioki kumbe Cawuke i Maxavani na Mthethwa. Lava na vona va humile hi pangu va ya endla vuhosi …
I Maxele wa Mbatini i va ka Nghamoni, i vana va Matimbeni, matimba lamakulu ya Nghamoni. Nghamoni a file a fela enceleni wa xihembana, ku fa a valeli valela ku endza. I vana va tsondzela na nsuku na xigwavila, i va ka Hoxani, i va ka Mavutani mavuta va hlovile vanhwanyana va kona. A hi …
Nkwaxu wa pindza muhalambeni n’wagegethu ra nhlonga xi oma na nombe, muhosi a va poti ku pota va kulunge. Xilwa na dzana-thlanu xilwa ni matoya na mayeka, vanwa pala ra ndlopfu ri nga tsandza timhisi ku kutsa. Nkwaxu a a ri muhloti wa swiharhi hambileswi a suka eka muti wa vuhosi w aka xiluvana. Hi …
Va ka Kulunge wa matsune, xilwa na dzana xilwa ni matoya na mayaka, i mavuti ya chava ku oxa ka Mbatsani, i mavuta a yi vonile ku xonga ka yona. Manyuveli ni mbova ku sala sondzo, nwa ritlhama ra tinhi, rin’we ri nga luka mpfambi wun’we ri luke sole. Timbambana wa tindzava na tihlarhi nwa …