Imvelaphi
BakaZwane basuka KaZulu endzaweni lebitwa ngekutsi kuseMangweni eHlobane. Bebahlala bakakwe ngimifula lemibili uMfolozi lomnyama nalomhlophe. Bebahleti ngekuthula kukuhle kwate kwafika sikhatsi lapho Shaka inkhosi yakaZulu nakucala timphi teMfecane ngesikhatsi sekubusa kwenkhosi yabo bakaZwane lebeyibitwa ngekutsi nguMangede. Mangede wafela kulemphi ngiko kutsiwa etibongweni takhe nawe Mangede awumncinyana, ingani uyakwati kuhlala elukhandzeni lwesikhali. Kwatsi ngemuva kwalemphi bakaZwane basabalala baya etindzaweni letehlukene.
Kuhlobana Nebukhosi Bemalangeni
Senzenjani lebekangumnakabo Mangede, Sandlane, Mdolomba akanye nemnakabo lebekabitwa ngekutsi nguBhangase, nalabanye beta batewukhonta kuMswati wesibili. Sandlane inkhosi Mswati yambeka kutsi abeyindvuna yendlunkhulu eLudzidzini. Ngekuhamba kwesikhatsi wagcine sekenyuselwe ekubeni yindvuna yelive lonkhe. Labanye bakaZwane babaleka baya enhla bawela umfula Lubhalule (Olifants) lapho befike bangena ngephansi kwaMzilikazi khona lowasungula sive seMandebele latfolakala eveni lelibitwa ngekutsi yiZimbabwe lamuhla.
Kucala Kwelibito lelitsi zwane
Bebanebuholi lobuhle bantfu bakaZwane batsandzana banakekelana kungako kwatsiwa bakaZwane. Bebabitwa ngekutsi Mangwe indzawo yabo lebahlala kuyo kutsiwa kuseMangweni. Baphindze babitwe ngekutsi tinsele batsi bayinsele lendvuna. Insele yinyamatane lebebayisebentisa kakhulu nakwakhiwa tinyamatane tekubhunyisela umntfwana kaZwane. Phela lesi silwane lesinesibindzi, asesabi sifa solo silwa. Tihlala tindzawonye tinsele nome tilwa nesitsa tilwa tindzawonye. Kutsiwa lesive sakaZwane bekungasiko lula kusihlasela ngobe besibanemandla lesabekako nasihlaselwa nguletinye tive. Leligama lelitsi Zwane lisuselwa egameni lelisiNgoni lelitsi zwana lelisho kuvelana. Bakhona bakaZwane labatfolakala endzaweni yaseMpuluzi. Kuleyondzawo kuphindze kubenesikhulu sakaZwane.
Kubulawa KwaSandlane
Sandlane Zwane wadlala indzima lenkhulu ekuvikeleni bukhosi beMaswati nasekubeni yindvuna yesive. Ngesikhatsi emaBhunu neMangisi atsatsa umhlaba enkhosini Mbandzeni kwaba nguSandlane kanye nemntfwanenkhosi Nkhopholo labema batsi emaBhunu akanganikwa umhlaba. Kwatsi ngemnyaka wa1888, inkhosi yakhipha sijubo sekutsi abulawe Sandlane Zwane.
Kwacale kwavela tinsolo ngekutsi Sandlane kwangatsi sewuneliso kuNdlovukazi ngemuva kwekukhotsama kwaMswati wesibili. Inkhosi Mbandzeni yayitsela ngemanti leyonsolo kwalandzela lenye lebeyitsi Sandlane ulungisela lomunye webantfwana baMbandzeni kutsi atsatse bukhosi kuyise. Nayo leyo nsolo Mbandzeni wayitsela ngemanti labandzako. Ekugcineni wagcine afulatselisiwe Sandlane lowaphuma nesihlangu sakhe watjela emajaha kutsi akachubeke ente latfunywe kona. Taba tintsatfu tikhali letashiya emanceba kantsi libutfo lebelimkakile belengca emajaheni langemakhulu lasiphohlongo(800). Lithuna lakhe lekabekwa kulo liseMbekelweni kuBoyane.
Siphiwo SebakaZwane
Sibongo sakaZwane singulesinye setibongo letidzala eveni laseSwatini. Sibongo lesinemachawe lamanyenti kufaka ekhatsi Mboniswa Zwane lowaba ngumtoligi wekucala weNkhosi Sobhuza wesibili. Mboniswa bekaphiwe nelwati ngetihlahla. Bekakhona ebandleni lelaya eNgilandi ngemnyaka wa1922 lebeliholwa yinkhosi Sobhuza II. Bekanebafati labalishumi nesiphohlongo (18) ngenca yesipho lebekanaso sekwelapha kantsi uyise Sandlane bekanebafati labengcako emashumini lamatsatfu.
Bekadvume ngekuhlaba inkhomo Mboniswa abite bonkhe bakaZwane kutsi bete batodla kwandze kwatana. Bakhona bakaZwane labatfolakala KaBhekinkhosi labanye baseNhlangano, kantsi bakhona futsi labanye labasendzaweni lebitwa ngekutsi kuseSihlutse. Itolo bakaZwane bebasebentisa sitiba lesidvute nasetjeni likaMangethe kuhlola kutsi umntfwana wakaZwane yini nome cha. Lelinye lijaha lakaZwane lebelakhe eNkaba lebelatiwa ngekwelapha lanyamalala iminyaka lemibili lingatiwa kutsi likuphi. Umfati wakhe Lomawula wehluleka kuhlala wagcine sekatsatfwa kaNkhosi khona eNkaba. Latsi nalibuya lelijaha latfola litje lominhlama umfati angekho ekhaya. Lasebentisa emakhatsakhatsa alo latfumela sangcotfo lesingayi emuva lesafike sashaya sabhubhisa emasimini kwasala alo kuphela emasimu. Kwatsi nakuphunywa kuyewufunwa kutsi sangcotfondzini awupheli kwentenjani kwatfolakala kutsi nguZwane ufuna umfati wakhe, wavele wabuyiselwa kakhe kwaba kuphela kwesangcotfo.
Tindzawo
eMpuluzi, eNhlambeni, Sigangeni, Sihlutse, Nkaba
Tibongo labatitilako
Kute
Umgcwabo
Njengeluntfu lonkhe