Imvelaphi
Sibongo sakaMagongo sacala kulibito lemuntfu hhayi sibongo. Phela bakaMagongo banye ngekwendzabuko nebakaDlamini. Tikhona tibongo letacala kungasito tibongo. Tacala kumabito ebantfu. Kubese kubakhona tibongo leticalwa kutsi inkhosi itsatse intfombi kaDlamini bese libito leyise waleyontfombi seliba sibongo. Sibongo sakaMagongo sacalwa yinkhosi Mswati wesibili ngaphambi kwaloko bonkhe bebasebentisa Nkhosi Dlamini. Letinye tati tiveta kutsi lesibongo sacala ngemuva kwekungaboni ngaso linye lokwaba khona emkhatsini waMswati wesibili kanye nemnakabo lobekabitwa ngekust nguSomcuba. Ingani Somcuba bekafuna kutsatsa bukhosi bube kuye.Umntfwanenkhosi Magongo wabulalwa nguMswati ngenca yekutsi kwasolakala kutsi bekavumelana naSomcuba. Inkhosi yase ikhipha livi lelitsi yonkhe indlu yaMagongo ayishintje sibongo isuke ekubeni yakaDlamini basale baba bakaMagongo.
Lidlotinchanti
Uyise wabo nome lidlotinchanti labo bakaMagongo kwakunguPhangodzi lotalwa yinkhosi Ndvungunye, Ndvungunye waNgwane. Phangodzi bekangumnakaboSomhlolo. Lilawu lakhe laliseLangeni. Watalelwa eShiselweni Phangodzi live lalisetinte khona ngaleso sikhatsi. Somhlolo watsi nakesuka eShiselweni nesive sakhe wafike wakha umuti edvute nentsaba uMdzimba lapho khona lamuhla kutsiwa kukuMahlanya. Somhlolo wabeka inkhosikati Lojiba Simelane kuloyomuti. Wase wakha lomunye umuti Elangeni lapho ancoma khona Phangodzi kutsi kube nguye umntfwanenkhosi lomdzala kuwo. Magongo lobekayindlalifa yaPhangodzi watala intfombi lenhle enkhosikatini yakhe uLaBhembe. Inkhosi Mswati wesibili leyatsatsa tindvuku tekubusa kuSomhlolo yayitsandza lendvodzakati yaMagongo yagcine yayitsatsa yayenta umfati. Yakha umuti kuMdzimba lobewatiwa ngekutsi kuseMkhwapheni lapho yabeka khona Ngobeni Vilane kutsi abe yindvuna yaloyomuti.
Kuhlaselwa Kwabo
Indlovukazi LaZidze ayitange yasitsakasela sento saMswati sekutsatsa umntfwanemnakabo. Mswati wakunaka loko wesuka kuMdzimba wayokwakha eDlomodlomo ngesheya kweNkomazi. Mswati wakha lomunye umuti Endzingeni nawo lowabangesheya kweNkomazi wabeka Mhlahlo Vilakati kutsi abe yindvuna yaloyo muti. Asateki kahle sizatfu sebutsa lobavela emkhatsini waMswati kanye naMagongo lowagcine sekangubabetala wayo inkhosi. Lekusoleka kutsi kwaba yimbangela lenkhulu yindzaba yaSomcuba. Magongo kusolwa kutsi watsi nakabona kutsi Mswati ubangiswa banakabo boFokota, Somcuba kanye naMalambule. Bonkhe bebeva kwangatsi banalo lilungelo ngalokugcwele kutsi bangakhetfwa kuhola live njengoba nabo bebabuya etibongweni letinengati lecinile. Magongo yena wangena ebutfweni lebelincoma Somcuba. Mswati wanela kufulatselisa Somcuba amuyise kagocanyawo watsi Magongo lobekasebutfweni laSomcuba akangabulawa ngesikhali akafakwe kuleminye yemigedze entsabeni kuMdzimba Emampondweni. Kwatsiwa libutfo alitfote tinkhuni inyandza yato babase ngephandle kwemgedze intfutfu yonkhe ingene ngekhatsi emgedzeni. Magongo nengadzi yakhe babulawa yintfutfu leyenta kwaba lukhuni kuphefumula. Bakhwehlela bate bahlanta emaphaphu.
Intalelwane
Kunenkholelo letsi Magongo akakutsakaselanga kutsatfwa kwemntfwanakhe nguMswati ngobe bekungumnakabo lodvute kakhulu ngengati. Nguloko lokwenta Magongo wancoma Somcuba. Indvodzakati yaMagongo leyatsatfwa nguMswati kwatsiwa nguLanyandza. Indlu yonkhe ke yaMagongo yashintja sibongo bayekela kuba bakaDlamini babese basebentisa Magongo. Lanyandza wahlala sikhatsi lesidze Endzingeni, inkhosi yase iyamsusa khona yayombeka Emekemeke lapho yabeka khona Luhosha Mamba kutsi abeyindvuna yaloyo muti. Lanyandza wendlula emhlabeni ngemnyaka wa1920 sekamdzala kakhulu. Watala tintfombi letimbili boNgcubuka naSomnyaba. Inhlanti yakhe Lankhumbuta naye watala intfombi lebeyibitwa ngekutsi nguMonile. Yatala umfana naseyingeniwe ngemuva kwekukhotsama kwenkhosi Mswati.
Tikhuba Magongo
Lomunye lowabamcoka emlandvweni webakaMagongo nguTikhuba. Watalwa ngemnyaka wa1845, waphila wakhona kubona kubusa kwemakhosi lamatsatfu, Mbandzeni, Bhunu kanye neNdlovukazi Gwamile. Tikhuba waba yindvuna lenkhulu yelilawu laMbandzeni Embekelweni. Libito lakhe liyavela kakhulu nasemaphepheni alabamhlophe lebebafuna kuboleka umhlaba enkhosini Mbandzeni.
Ngemnyaka wa1882 bekangulomunye lowabona nakubekwa Offy Shepstone kutsi abe ngumabhalane wesive. Kwaba nguye loweluleka inkhosi Mbandzeni kutsi ifulatselise indvuna yeLudzidzi Sandlane Zwane kanye nemntfwanenkhosi Nkhopholo lebebangafuni kutsi labamhlophe banikwe umhlaba. Inkhosi Mbandzeni kwatsi ngemnyaka wa1889 yaphatseka kakhulu. Beyingakhoni kuchubeka nemsebenti welive. Kwaba nguTikhuba lowayibambela emisebentini leminyenti. Bekanebangani labamhlophe lababili Tikhuba boSokoko (J.Thorbun) kanye naMabhala (Alister Miller) labagcine batfola umhlaba lomunyenti eveni Lemaswati.
Ngesikhatsi senkhosi Mahlokohla bekasolo akhona angulomunye lomcoka. Kwatsi ngemnyala wa1895 emaBhunu, afuna kuyiphaka imphi ngenca yekunganetiseki kwawo ngendzaba yekwabiwa kwemhlaba. Tikhuba watsi tinyawongetfwale waya Emekemeke kadzadzewabo Lanyandza. Wabuya ngemnyaka wa1896. Bekangulomunye lobekasebandleni lenkhosi Mahlokohla ngesikhatsi emaBhunu ayibeke licala ngukufa kwendvuna yayo Mbhabha Nsibandze. Inkhosi Mahlokohla yatsi kuMphundle Maziya akanike Tikhuba indzawo lapho agcine sekaba sikhulu khona Ematsanjeni. Tikhuba watala bantfwana labanyenti lomunye wabo lowatsatsa emvakwakhe kwaba nguBhusha lowabusa wate wendlula emhlabeni ngemnyaka wa1940.
Tindzawo
Elangeni, Ntsanjeni, Matsanjeni
Labakutilako
Kute
Tibongo labatitilako
Kute
Bangcwatjwa njani?
Lisiko lemalangeni
Emachawe alesibongo
Phangodzi, Magongo, Lanyandza, Tikhuba