Imvelaphi
BakaDlamini, labaphindze babitwe ngekutsi ngemalangeni basuka e-Embo, lekuyindzwo letfolakala eveni lamuhla lelibitwa ngekutsi kuseKenya. Basuka kuNgwane. Ngwane watala bantfwana lababili Dlambula kanye naMatalatala lobekaphindze abitwe ngekutsi nguDlamini. Matalatala utala Mswati wekucala lotala Ngwane wesibili, yena atale Dlamini wesibili, Dlamini atale Nkhosi wesibili. Banakabo Nkhosi wesibili bekunguNdzimandze kanye naMamba. Nkhosi watala Mavuso wekucala yena banakabo kwakuboNhlabatsi banaMhlanga. BakaDlamini banye kanye naletibongo letingenhla. Empeleni akusito nje leti kuphela, tinyenti letinye tibongo letikanye naDlamini kufaka ekhatsi Maziya, Mahlalela, Magongo, Ndlela, Gadlela, Mkhweli, Mvila, Mabuza, naGinindza.
Kucala Kwebukhosi
Inkhosi beyiba yinkhosi ngobe kunetintfo letitsite lekhona kutenta yona yodvwana letingakhoni letinye tive kutenta. Beyiba nemfihlo yayo yodvwa njengekukhona kunisa litulu kanye nekuba nesive lesinyenti kanye nemfuyo lebulala inyoka. Leletinye tive ke tona betitisondzeta edvute naloyo mholi tingati kutsi setingeta lwati nebuchawe bakhe. Ingani phela inkhosi beyibese itsatsa tintfo letitsite kuletive letitiphilisa ngato yengete kulenako, kucine bukhosi bayo, kwenabe kuhlonishwa kwayo, kwandze imfuyo, kuphindze kwakheke budlelwane baphakadze nayo. Matalatala imfihlo yakhe bekunguMfunti. Uyise Ngwane wamakhela umfunti lekwatsiwa akahambe nawo asuke edvute nemnakabo Dlambula. Lomfunti watjelwa kutsi lapho uyawubhidlikela khona kulapho ayonaba khona nesive sakhe. Bebatsi bangafika endzaweni tsite line litulu ngenca yemfunti. Kudla bebangakusweli, kantsi loku bekuphindze kwandzise netitsa lebetivukwa ngumona natibona kutsi kukanala kaMatalatala.
Kucala Kwelibito LaDlamini
Inkhosi kanye nemabutfo ayo bekungakavumeleki kutsi badle emini ngobe kadzeni tihogeli betihogela emini bese ebusuku libutfo liyahlasela. Bekwesatjwa kutsi uma libutfo lidla emini litawubese liyalala tihogeli tifike balele tibone ngisho lakuhlala khona tikhali temabutfo. Loko bekuyintfo lengafaka inkhosi nesive sayo engotini.
Dlamini ke yena kutsiwa wawephula loyo mtsetfo, watsatsa kudla wadla emini lilanga libalele. Banakabo betfuka bakhuta sento sakhe batsi, “hhawu! mnaketfu wena udla emini” akatange wayekela, wachubeka base banakabo sebambita ngekutsi nguDlamini. Sento sakhe sekudla emini sabangwa buchawe bakhe Dlamini. Bekatsandza kulwa kakhulu, anelulaka nenkhani leyendlula yesicoco, angafuni kwehlulwa. Ngenca yekwandza kwesive kanye nemfuyo, Dlamini wesuka nesive sakhe lapho bekahlala khona e-Embo, wehla netintsaba waya entansi afuna indzawo lapho angahlala khona nesive sakhe. Ingani ngalesikhatsi bekumcoka kutfola indzawo lebiyelwe ngumfula kantsi inetintsaba letiphakeme letinemigedze. Bantfu lebebakhe edvute nalemifula bese banebuciko lobutsite bekuyewela, bebakhona futsi kuphilisana netilwane lebetesabeka, kungako linyenti lalabo bantfu tibongo tabo tisuselwa ncamashi kuleto tilwane lebebakhona kuhlala nato. Sibongo sakaNgwenya nalamuhla kwatiwa kutsi sesive lebesikhona kungena emfuleni lonetingwenya kepha tingabenti lutfo.
Behla bate bayofika kaTembe lapho akhotsama khona Matalatala base baholwa ngumntfwanakhe Mswati I lowatalelwa eLimphophoma. Kungesikhatsi sekubusa kwenkhosi Mswati I lapho kwaphuma khona baseMahlubini base sebayatimela. Mswati walandzelwa nguLudvonga wekucala. Umntfwanenkhosi Hlubi bekumele kube nguye lotsatsa tindvuku kuMswati. Wehlelwa lishwa washa sandla sangesekudla bameca kanjalo-ke bukhosi ngoba lencele aliwubusi umuti. Ludvonga walandzelwa nguDlamini III.
Ladzandzalukane noma Sidvwaba silutfuli
Inkhosi Dlamini III lephindze ibitwe ngekutsi nguLadzandzalukane nome Sidvwaba silutfuli. Yabusa ngabo1700 kuya ku1740. Ngaleso sikhatsi bekuliwa kakhulu, kuphindze kuhanjwe kakhulu, bekubonakala ngelutfuli kutsi sikhatsi samagaba ngejubane. Nguye-ke Ladzandzalukane (Dlamini) lekutsiwa wewela nesive wagudla naso tintsaba teLubombo bahlehletela bate bayofika entansi eLugcandzaneni. Lebebasele ngesheya kaTembe bambongelela Dlamini ngebuchawe bakhe ngemuva kwekuhlasela ancobe emaNyasa lebekatinte ngesheya kwemfula wakaTembe, bamekhuta bammangala batsi hha! Dlamini ulidle emini lilanga libalele wangameli kuhlwa. Kwase kutsiwa nguMlangeni lomuhle ngobe buchawe bakhe butjengisa buhle bakhe. Balucedza-ke Lubombo bahlehletela babophele lokuhle emfuntini. Lolokuhle lokwaboshelwa emfuntini, kuchazwa kusokwa kwakhe Dlamini lekwatsi ngemuva kwako kwase kuboshelwa endvukwini leyetfwalwa bafana bakaShiba nebakaMkhwanazi bahamba phambili kwehliwa nentsaba Lubombo. Kulapho batfola khona tive letifaka ekhatsi bakaMyeni kanye nebakaNyawo.
Bakabo
Ngalesikhatsi lesi, emaSwati bekanebantfu lababitwa ngekutsi bemdzabu. Laba-ke, ngulabadzabuka neMalangeni, behla nawo, nome abakhandza endleleni, abatsatsa abafaka ngephansi kweluphiko lwawo. Endleleni bebahamba bachekeka ekhatsi, babatindlu letehlukene letifaka ekhatsi Mamba, Ginindza, Mavuso, Mabuza, Shabalala, Ndzimandze, Ndlela, Gadlela, Mvila, Nhlabatsi kanye naMagongo. Dlamini (Ladzandzalukane) watala Ngwane III lowabekwa ngemnyaka wa1750 wakhotsama nga1790 unina wakhe bekunguLaYaka Ndwandwe, Ngwane watala Ndvungunye lowabusa nga1790 wakhotsama nga1813 unina bekunguLakubheka Mndzebele. Ndvungunye watala Somhlolo (Sobhuza I) lobuse kusekela ngemnyaka wa1815 wakhotsama nga1836, unina bekunguSomnjalose Simelane lobekayinhlanti yeNdlovukazi Lojiba.
Lutalelwane Lwemakhosi
Somhlolo watala Mswati II lowabekwa nga1840 wakhotsama 1865, unina bekunguTsandzile Ndwandwe umntfwana waZwide. Mswati yena utala Ludvonga lowabekwa nga1869 wakhotsama nga1872, unina bekunguSisile Khumalo uLaMgangeni. Kwabese kubekwa lomunye umntfwana waMswati Mbandzeni lowabusa kusekela nga1874 wakhotsama nga1889, unina bekunguNandzi Nkambule kepha yena wakhuliswa nguTibati Madvolomafisha Nkambule dzadze wabonina. Unina washona asemncane Mbandzeni. Yena-ke Mbandzeni walandzelwa nguMahlokohla (Bhunu, Hhili) ngemnyaka wa1890 wakhotsama nga1899, unina kwakunguLabotsibeni Mdluli lowabamba live nakukhotsama Bhunu kwate kwakhula umtukulu wakhe Sobhuza (Nkotfotjeni). Mahlokohla watala Sobhuza II lowabusa kusukela nga1921 wakhotsama nga1982, unina kwakunguLomawa Ndwandwe. Sobhuza yena watala Mswati III lowabekwa nga1986, solo kubusa yena. Unina wakhe nguNtfombi Tfwala.
Labakutilako
Imvu, emahala, imbila kanye nenyoni ligwalagwala.
Sibongo labasitilako
Kute sibongo labasitilako.
Tindzawo
Batse citsi saka nelive.
Umgcwabo
Inkhosi imikiswa emgedzeni, Indlovukazi ibekwa phansi, ayilaliswa, iyemiswa.