Ikosi uMusi
Ikosi uMusi ubelethwa nguMhlanga. Isigodlo sakhe siseMhlangeni, sithiyelelwe ngebizo likayise uMhlanga. Yindawo le namhlanje ebizwa ngokuthiwa yi-Randfontein nofana Mohlakeng. Ukusuka lapho wathuthela kwaMnyamana le namhlanjesi ebizwa ngokuthiwa yiMarula nofana i-Bon Accord ePitori.
UMusi bekuyindoda yesithembu. Wabeletha naka amadodana: uMaombuka – Sikhosana, uManala-Mbuduma, uNzunza-Hlungwana, uMthombeni-Kekana nofana uGegana, uSibasa, uMrhwaduba-Lekhuleni, uMphafuli nabanye. Izibulo likaMusi bekunguSikhosana-Masombuka emfazini wesithathu.
UMasombuka bekungelinye legama lakhe. Igama sombuluka litjho isithomo. Indodana yokuthoma bekunguSikhosana-Masombuka. UManala bekulizibulo likaNdlukulu. UNzunza bekulizibulo lomfazi wendlu yesibili. Ngokuya ngesiko lamaNdebele izibulo leNdlukulu ngilo elithatha ubukhosi. Ngaleyondlela ubukhosi babungebakaManala. Ngesikhathi kuhlongakala uNdlukulu ikosi uMusi bengasaboni. Bekatlhogonyelwa ngumma wakwakhe wesibili ebekasaphila, ebekungunina kaNzunza.
Ngesibanga sokuthi bekaluphele bekathswenyekile ngobukhosi bamaNdebele. Bengafuni ukuthi uManala athathe ubukhosi. Ngelinye ilanga uMusi wabiza uManala kobana azombona. Watjela uManala bona akhambe ayokuzuma imbuduma. Leli bekuliqhinga lakhe ukuthi uManala akhambe ukuze akwazi ukunikela uNzunza ubukhosi.
Emva kokuthi uManala akhambile uMusi watjela umkakhe ukuthi abize uNzunza. Ikosi uMusi wamnikela zoke iinsizi zokubusa. UMusi bekazi ukuthi nakahlongakalako ubukhosi buyokuthathwa nguManala. Wabona kungcono ukuthi adlulisele ubukhosobu kuNzunza asaphila. Akusiyo into evamileko ukudlulisela ubukhosi bakho endodaneni usaphila.
Isisizi sokubusa esibizwa ngokuthiwa yinamrhali ngiso isisizi esadluliselwa kuNzunza. Inamrhali bekusisizii esingakajayeleki esilila njengomntwana. Besisetjenziselwa ukuvikela ikosi. UMusi watjela uNzunza ukuthi abambe umhlangano wekosini nesitjhaba, asitjele ukuthi uyikosi bese aphume kwaMnyamana. Abanengi bamkholwa bamlandela. Lidlanzana engaze limkholwe limlandele.
UNzunza wakhamba nesitjhaba esinengi. Lokha uManala abuya ukuyokuzuma imbuduma wafumana ukuthi uMusi sele anikele uNzunza inamrhali. Wakhamba wayokubona uyise. Uyise wamutjela bona sele anikele uNzunza inamrhali. UManala wabiza idlanzana labantu ebebasele, wabatjela ukuthi uNzunza webe inamrhali. UMusi watjela uManala ukuthi nange abufuna kwamambala ubukhosi akagijimise uNzunza ambambe abuye naye. Nakalako ambulalale.
UManala watholana phezulu noNzunza. UNzunza bekanabafowabo uMthombeni-Kekana nofana Gegana noSikhosana-Masombuka. Balwela eMasongololo eduze ne-Cullinan.Iinqhema ezimbilezi zalwela e-Cullinan. UManala nabalandeli bakhe babuyela ekhaya ukuyokuhlela kabutjha. Ekubuyeleni kwabo emuva bahlangana noNzunza eBhalule (Olifants River). UManala azange ambulale uNzunza. Kwalamula isilukazi esidala esasibizwa ngokuthiwa ngoNoQoli. Lesi silukazi besiphuma emndenini wakwaMnguni. Ekugcineni babizwa ngokuthiwa ngebakwaMsiza ngombana baba lisizo ekutheni uManala noNzunza bangabulalani.
Bafikelela esivumelwaneni sakoNoQoli Kulesi sivumelwana uManala wavuma ukuthi uNzunza abuthathe ubukhosikodwana kwatlikitlwa ukuthi kuzokwendiselwana. Ukwendiselana lokho kwenzeka ekuthomeni kodwana okwanjesi kubanakala kutjhabalele..UNzunza wanzinza eBhalule uManala yena wabuyela kwaMnyamana.
Kulapho kwadabuka khona isibongo sakwaMsiza ngombana bakwazi ukusiza ukuthi uManala noNzunza bangabulalani. Namhlanjesi nasithokoza kwaMnguni sithi “Mnguni! Msiza!”
UMusi wahlongakalela kwaMnyamana. Ngaphambi kokuhlongakala kwakhe wahloma intonga yakhe phasi. Sele ahlongakele lapho ahlome intonga yakhe khona kwamila umuthi omkhulu. Loyo muthi ubizwa nge-Wonderboom.