UNzunza ngomunye wamadodana kaMusi. Ngemva kokuhlongakala kukaMusi kwaba khona ukurarana phakathi kwamadodana wakaMusi.Ukurarana kwalethwa kukuthi ngubani ofanele adose phambili isitjhaba samaNdebele. Lokho kwabangela ukuthi kuhlukwane nomunye abambe yakhe indlela ayozifunela indawo lapho anganzinza khona nesitjhaba sakhe. Sizokukhumbula ukuthi uNzunza wasuka kwaMnyamana uyise angakahlongakali. Uyise wamnikela intonga yobukhosi wathi abaleke.
UNzunza wayenesitjhaba esinengana ukudlula abanye abafowabo. Yena nesitjhaba sakhe batjhinga e-Steelpoort esaziwa nge-Belfast namamhlanjesi. AmaNdebele wakwaNzuza namaNdebele wakwaManala aziwa njengamaNdebele weSewula. Azange bafumane ukuthula ngesibanga sikaMzilikazi owayehlalele ukubasahlela. Wayengasahleli kwaphela wayebulala amadoda, abafazi, nabantwana abathathele neenkomo.
Ngokukhamba kwesikhathi isitjhaba sakaNzunza sabumbeka saqina. Ngaleso sikhathi kwakubusa ikosi uMabhoko. AmaBhuru bekambiza ngo-Mapoch, isitjhaba sakhe basibiza ngamapokoro. Amabhuru aya ngokwanda okwenza ukuthi kube netlhogakalo yokuthi bafumane indawo ekulu. Khumbula indawo bebathatha yona yamaNdebele le. Lokho kwabanga ipi yangomnyaka we-1883.
Ngemva kokuthi ehlulwe amaNdebele bathathelwa iinarha neenkosi zabo zavalelwa. amaBhuru ahlukaniselwa iinarha zamaNdebele. Lokho kwabangela amaNdebele arhatjheke yoke indawo njengase-Rustunburg neTjingalanga e-Transvaal. Kuze kube namhlanjesi amaNdebele nezinye iintjhaba zisatlhaga ukubuyiselwa iinarha zabo. Ngikho okubangele iPalamende iphasise isiGaba sama-25 somThethosisekelo, ukuBuyiselwa kweNarha ngaPhandle kwesiNcephezelo.
Nofana kunjalo amaNzunza azange awalahle amasiko wabo. Siyazi eenarheni lezi ezathathwa makhuwa, amazindla waboyisemkhulu asala lapho. Njengabantu abakholelwa ebezizini bebazithoba ngaphasi kwamabhuru, babawe ukuyokuthethelela ebezimini babo.
Enye yeendawo ezihlonitjhwa khulu zamaNdebele kukoNomtjharhele erholweni lakwaNzunza eduze ne-Rossenekal. Kulapho kwaphelela khona ipi yamaNdebele namaBhuru ngomnyaka we-1883. Kwabunjwa umfanekiso wekosi uNyabela wajanyiswa khona. Umfanekiso wagujululwa mhlana amalanga ama-19 kuNobayeni 1970. Kuze kube namhlanjesi ilangeli liholideyi. AmaNdebele wakwaNzunza aya khona ayokugidinga, kuhlatjhwe iinkomo, kuthatjhwe bekudliwe.
Iindawo ezakhanjwa nguNzunza
| Indawo | Umnyaka |
| KwaMnyamana | 1610 – 1636 |
| KwaSimkhulu | 1636 – 1688 |
| KwaMaza | 1688 – 1822 |
| KonoMtjharhele | 1822 – 1883 |
| KwaHlanga | 1916 – 1923 |
| e-Weltevrede | 1923 kuze kube nje |
AmaNzunza abuthelelana ngemva kokuphela kwepi yomnyaka we-1883. Atjhatjheka nommango we-Nebo ne-Stofberg.
Iimbalobalo
Iimbalobalo ezabuthelelwa ngo-1868 zitjengisa ukuthi amaNdebele bekayi-10 000. Nango1879 bekusesesibalo esifanako ngokuya kukasomlando uVan Jaarsveld. Ngo-1905 abalandeli bekosi uFene Mahlangu eDelmas bebabalelwa ku-8 452 ngokokukuya ngokukasomlando uMassie. Ngomnyaka ka1920 umrhubhululi uFourie wafumana ukuthi kukhona nenye i-16 000 yabantu abakhothamela uFene.
Umrhubhululi owaziwako wangabo-1935 wafumana isibalo esingu-13 099 amaNala ahlangene namaNzunza. Kulezi mbalobalo i-4 373 beyihlala eMiddleburg. Boke laba bekuMaNzunza.
Zehlalakuhle nezamasiko
Itjhebiswano phakathi kwesitjhaba nendawo abahlala kiyo libonakala ngendlela abakha ngayo.Ukuhleleka kwemakhiwo, ikolo nezehlalakuhle. AmaNdebele wakwaNzunza azijayeza nalobo bujamo. Akha izindlu zabo ngendlela ezizakwazi ngayo ukukghodlhelela ubujamo bendawo. Nawukhambakhamba lapha e-Stofberg uhlangana namakhaya atjho ngemihlambi yeenkomo. Ukuvikela izitha azombelezwe mithangala eyakhiwe ngamatjhe. Ngaphambi kwepi yomnyaka we-1883, iindawezi bezingezelelwa ukwenzela isokana nalithathako lifumane indawo khonapha ekhaya. Ngesikhathi sezabelo lokho kwapheliswa.
AmaNdebele nezinye iintjhaba azange zinikelwe iindawo ezivundileko. Bakateleleka ukuhlala eendawei ezitjhisako, eBhosa.
Amatjhuguluko nehlalo yemaplasini
Kuliqiniso elingaphikiswako ukuthi amaNdebele akhuluma isibhuru esimnandi ukudlula amanye amalimi wabantu abanzima. IsiNdebele njengelimi lesitjhaba samaNdebele laginywa sibhuru kodwana lokhu akutjho bona IsiNdebele samambala asikho, sikhona siyakhulunywa begodu siyatlolwa, umraro oba khona kukuthi abantu abanengi sebajayele ukusebenzisa amagama amanengi wesiBhuru kube akhona wesiNdebele
Amasiko
Ikhambo lamaNdebele khabe libudisi khulu kodwana azange amaNdebele akhohlwe isintu sabo. Amasikopilo afana nengoma-ukuwisela, iqude-ukuthombisa kanye nokuthatha nokwenda.
AmaNdebele wakwaNdunza afumana indawo e-Weltevrede. Angaphasi kwekosi uMbuso weNgwenyamauMabhoko III.