Umlando wakwaMsiza

UMsiza wayengumeluleki wekosi uNyabela. Emva kokubotjhwa kwekosi uNyabela wavunyelwa ukuhlala eplasini lamakhuwa ebeyise-Hartbeesfontein. Iplaseli litholakala phakathi kwe-Wonderfontein ne-Derdepoort eTlhagwini yePitori. Lezi ziindawo ebizihlala amaNdebele ngaphambilini ngaphambi kokuthi afudukele koNomtjharhele.

Lezi ziindawo ezathunjwa makhuwa ukuthi ahlale kizo. Kafitjhazana ngaphambi kwepi yeSewula Afrika ngomnyaka we-1899 ukuys kewe-1902 ikosi uNyabela waqolelwa. Azange avunyelwe ukubuyela koNomtjharhele kodwana wayokuhlala nabalandeli bakhe e-Hartbeesfontein. Kulapha kucatjangelwa ukuthi wahlongakalela khona ngomnyaka we-1903.

Walandelwa ikosi uFene indodana yesibili yakamnakwabo omkhulu uSoqaleni owelanywa yikosi uNyabela. Umlando uthi uFene wahlala e-Hartbeesfontein nesitjhaba sakhe iminyaka ematjhumi asithandathu (60). Ukusukela lapho wathuthela e-Wilger Rivier, eduze ne-Valsfontein ebizwa ngokuthiwa yi-Weltevrede.

Ikosi uFene walandelwa nguMayitjha. Lokha uMayitjha ahlongakalako ngomnyaka we-1951 walandelwa nguMabusa David Mahlangu. Ubukhosi baragela phambili nge-Weltevrede. Abalandeli bekosi uNyabela sibala noKgalabi Msiza ebekade amvikeli wekosi uNzunza, banzinza e-Hartbeesfontein lapho uKgalabi wazibona angubaba womndeni onabileko. Umma wakwakhe wokuthoma uSmetjhhe wakhulisa umndeni wamadodana amathandathu. Umma wakwakhe wesibili uNomatombeni Dina Mahlangu wambelethela abanye abahlanu. Isibalo sabantazana emndenini asaziwa.

UNomatombeni bekumntazana wakaNyabela nomkakhe uNaSibiya. Bahlangana e-Hartbeesfontein bathathana. Lokha ikosi uFene nomndeni wakhe bathuthela e-Weltevrede uMsiza wasala e-Hartbeesfontein. Baragela phambili nokulima kanye nokufuya. Wakhula ke umndeni ngomnyaka we-1950. Umndeni onabileko wakaKgaladi wafaka hlangana izindlu zamadodana alithoba. Kwafaka godu hlanagana umuzi waka-Jacob othethe uMdundwana Amy Msiza omntwana womfowabo kaKgalabi Msiza. Oweza ukuzokuhlala e-Hartbeesfontein ngemva kokuba ikosi uFene athuthele e-Weltevrede.

Ukuhlaliswa kabutjha kwebakwaMsiza e-Odi

Nangephezu kokuthi umndeni wakwaMsiza waragela phambili nokuhlala e-Hartbeesfontein nokho iplasi yaragela phambili nokuba ngeyakwa-Wolmarans. Ngaleso sikhathi bekuyikambiso yokuthi nawakhele ikhuwa ulisebenzele. Besikubiza ngokusebenza iplasi. Le bekuyindlela yokubhadela ukuhlala lapho nokunikelwa isinyana yokulima kanye nokufuya iinkomo. Bebenganabo ubunikazi bendawo. Ngalendlela ikhuwa belikghona ukubaqotha ngendlela nangesikhathi elifuna ngaso.

Nokho umndeni wakwa-Wolmarans bewulunge khulu, ngikho umndeni wakwaMsiza wahlala lapho iminyaka ema-60. Ngesikhathi kuhlongakala u-Wolmarans ngomnyaka we-1952 umkhwenyanakha wabona kungcono alithengisele abathuthukisi benarha iplasi. Abathuthukisi benarha bebayokwakha idoyelo leemphaphamtjhini i-Wonderboom. Umndeni wakwaMsiza wakateleleka ukuthi uthuthele kwenye indawo.

Abantu bakwaMsiza ngibo abathoma ukugwala. Bathutha nje e-Hartbeesfontein izindlu zikghabisile ngemigwalo emibalabala. Imigwalo yayidosa abavakatjhi abavela iindawo ngeendawo ngitjho nangaphetjheya imbala. Lokho kwadosa nabosobukghwari namasiko. Njengo-Phrof. Meiring oyiHloko yesiKolo sezokuTlama eYunivesithi yePitori. Kwabonakala ukuthi sele athomile ukuvatjhela bakwaMsiza ngeeminyaka we-1950. Kwakhe kwenzeka ngesinye isikhathi yena neentjhudeni zakhe bagwala ngemizi namahlalo wakwaMsiza.

Lokha umndeni usebujameni bokuqothwa, u-Phrof. Meiring wangenelela wakhuluma nabaphathi. BakwaMsiza bafunelwa indawo e-Klipgat Makanyaneng esifundeni se-Odi eduze nePitori. Wabasiza nangokubafunela iintlabagelo zokwakha. Ngomnyaka we-1953 bakwaMsiza, ngaphasi kobudosiphambili bukaHlangene bakha kabutjha amakhaya wabo e-Odi. Ikhaya labo elalise-Hartbeesfontein labhuruzwa. Ekhambeni labo lokuya e-Odi babandakanywa mndeni wakwaBhuda abathethe kwaMsiza esele bamalunga womndeni onabileko wakwaMsiza. Babandakanywa godu ngomunye umndeni wakwaMsiza ongahlobani nabo.

Ngomnyaka we-1960 uHlangene Msiza wahlongala, ubudosiphambili badluliselwa kubafowabo. Namhlanjesi koke lokhu sekusele ezandleni zikamfowabo kaHlangene wokugcina uMaselwane Msiza. Nanyana iminyaka sele ikhambile kuMaselwane kodwana usaqinile nomkhumbulo usasebenza kuhle. Ipilo ye-Hartbeesfontein isisekelo sepilo yalapho bahlala khona namhlanjesi. Nanoma ingazange inikelwe ibizo elisemthethweni indawo yakwaMsiza kodwana bayibiza ngokuthi siBaya sika-Speelman. Abahlali bendawo bayibiza ngokuthi kukwaMsiza emzini omKhulu.Ngmnyaka we-1960 indawo yaduma njengendawo yeemvakatjhi, isizwa yiBhodo yeemVakatjhi yeSewula Afrika.

BakwaMsiza bathoma ukuzenzela imali ngokuphothela bathengise. Lokho kwakukhuthaza namanye amaNdebele. Imisebenzi yabo yarhatjheka nephasi loke ngibala nangaphetjheya. Ngetjhudu elimbi indawo yokulima abanikelwe yona yayingakavundi begodu yayiyincani. Lokho kwabangela ukuthi batjhiye amakhaya ukuyokuthengisa kude ukuze bakwazi ukondla imindeni yabo. Lokho kwenza ukuthi bahlale isikhathi eside bangekho emakhaya okwaba nomthelela omumbi. Ngamnyaka we-1960 nekuthomeni komnyaka we-1970 umndeni wakwaMsiza wazibona unzinzile begodu uphumelela. Lokhu kwabangelwa sibonelelo sokufulela ngotjani nokugwala ebebasifumana kuBhodo yeemVakatjhi yeSewula Afrika.

Ngomyaka we-1970 kwasahlela isomiso nemitjhagalo yabafundi eyaduma ephasini loke, yabangela ukuncipha kweevakatjhi eSewula Afrika nomnotho wehla. Lokho kwaba nomthelela omumbi emzini wakwaMsiza.

Leave a Comment