Naye njengamanye amadodana wakaMusi ngesikhathi kukhona ukurarana, naye watjhinga kwelakhe ihlangothi. UManala yena waya ePumalanga ePitori. Wanzinza eendaweni ezifana nabo-Donkerhoek nabo-Tigerpoort.
AmaNdebele wakwaManala njengewakaNzunza aziwa njengamaNdebele weSewula. UManala noNzunza bebakhelene emaduzelana. Bebathathelana begodu bendiselana. Ngesikhathi uNzunza alwa namaBhuru uManala azange ayingene. Kodwana lokho azange kumsize ukuthi bangamthatheli inarha yakhe. Ngemva kwepi isitjhaba samaNanala naso kancani, kancani sakhombisa ukubumbana.
Phezu kokubumbana kwaso kwaba khona ibangamatlhuwo. Ubukhosi bakwaManala bakhombisa ukuhlukana phakathi. Lokho kwabangelwa kukuthi ngubani ofanele alendele ekuthatheni iintambo zobukhosi. Isitjhijilo bekungasi ngileso kwaphela. Ukwanda kwamaBhuru enarheni yabo nakho kwabanga sitjhijilo.
Lokho kwabangela ukuhlukana, kwaba khona amaNala kaSilamba/UMbhongo, kwaba khona amaNala kaMgibe, kanye noManala kaMakerana. Namhlanjesi ngokuya ngokomthethosisekelo wombuso wendabuko wamaNdabele amaNala athathwa njengaba nemibuso ehlukeneko. Kuthiwa uMbhongo nguye omkhulu.
Amabhuru afika alwa namaNdebele bawehlula bawathathela inarha. UManala naye wathathelwa inarha. Inarha athathelwa yona akakayifumani kuze kube namhlanje. Naye sele abeke ithemba lakhe esiGabeni sama-25 somThethosisekelo ukubuyiselwa kwenarha ngaphandle kwesincephezelo.
UManala njengomfowabo uNzunza azange awalahle amasiko. Khulukhulu wokuphahla. Njalo ekupheleni komnyaka amaNala agidinga ilanga lokuhlongakala kwekosi uSilamba. Lokhu kwenzelwa kwaMjekejeke/Wallmannsthal. Okuyindawo eseloku yahlonywa ngomnyaka we-1873. UManala wanikelwa imvumo yokubusa e-Bronkhrstspruit.
Iindawo ezakhanjwa nguManala
| Indawo | Umnyaka |
| Ezotjaneni | 1677 – 1717 |
| Embilaneni | 1717 – 1747 |
| Kono Nduna | 1747 – 1823 |
| Mgibe-Witbank | kusukela ngo-1866 |
| UMbhongo-Wallmannsthal | kusukela ngo-1873 |
| UMakerana-EPitori ne-Heidelburg | kusukela ngo-1823 |
Iimbalobalo
Iimbalobalo ezivezwako azikhombisi ilwazi elinzinzileko.Ngokuya komrhubhululi odumile wpmnyaka we-1935 u-Van Warmelo imbalobalo zamaNdebele isitjhaba sikaNzunza nesikaManala zihlangene bezenza 13 099. Iimbalobalo zangaphambilini zikhombisa isibalo esincani. I-400 yabalandeli bekosi uMgibe ngo-1866. I-300 yabalandeli bakaSilamba.
Zehlalakuhle namasiko
Iindlela amaNala akha ngayo iyafana nendlela amaNzunza akha ngayo. Bathoma ngokuzwisisa ubujamo bendawo. Bese bakhe ngendlela abazazibona bavikeleke ngayo ezitheni, eewuruwurwini nakokhunye okungenzeka kube yingozi.
Izindlu zamaNdebele-Manala/Nzunza zibonakala ngomgwalo nmibalabala ekhanyako emihle. Izindlu ziyagwalwa. Imibala emihle le ngiyo eyakhela amaNdebele igama. Isibonelo esihle ngugogo uNostokana Esther Mahlangu owagcina sele amenyelwe ngaphetjheya ukuyokugwala i-BMW.
Enye into amaNdebele adume ngayo kuphothela umncamo. Lokhu kuyafana ngehlangothini lamaNala namaNzunza.
Zobukghwari
Sesiphetha sizabe singakenzi litho nasingavezi amaNdebele njengeenkghwari ekuvumeni. Lokhu kwenzeka ngemahlangothini womabili wamaNdebele. AmaNala namaNzunza.
AmaNala adume ngengoma okuthiwa lirhalani.