{"id":5591,"date":"2025-10-21T06:30:00","date_gmt":"2025-10-21T04:30:00","guid":{"rendered":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/?p=5591"},"modified":"2026-05-25T14:55:42","modified_gmt":"2026-05-25T12:55:42","slug":"isiko-lolwaluko-lwama-hlubi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/","title":{"rendered":"Isiko lolwaluko lwama Hlubi"},"content":{"rendered":"\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Imvelaphi yesiko lolwaluko emaHlubini<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Akukho mbali ibhaliweyo ifumanekayo&nbsp;malunga nemvelaphi yesiko lokwaluka kumaHlubi. Kona kuyazeka ukuba lalikho kwamandulo. Imvelaphi yeli siko isenokuba isuka kwangelaa xesha amaHlubi ayeseseNgonini, ngaphambi kokuba bafudukele kumazantsi elizwe. Abanye ngababhali bembali, uTiyo Soga ngomnye wabo, uthi ngela xesha izizwe zaseMbo zazinefuthe lwenkolo yamaSirayeli. Abantu baseMbo abazange bangoluki ngokuphembelelwa lifuthe lesiko lamaSirayeli awayeyalelwe nguNkulunkulu ukuba beluse. Eli futhe lenzeka amaHlubi engekadibani nabeLungu neli gama lithi Thixo okanye eli lithi Yehova.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Khumbula kaloku ukuba amaHlubi ayesel\u2019 ekho aph\u2019 eMzantsi ngonyaka ka-1300 ibe yona ibhayibhile ifike namamishinari emva konyaka ka 1652, nyaka lowo uJan van Riebeeck wathi cakatha unyawo encamini yeKapa. Ngonyaka ka-1650 ukuya ku-1675 ukumkani wamaHlubi yayinguRadebe. Oko kukuthi uJan van Riebeeck ufike eKapa emva kweminyaka engaphezu kwama-352 amaHlubi afikayo eMzantsi Afrika, xa sithelekisa nonyaka awaba ngukumkani ngawo uChibi. Loo nto ithethe ukuba ngo-1300 amaHlubi ayeselekho eMzantsi. Kukwakho nembali ethi ayeselekho amaHlubi ngonyaka ka-1200. Abelungu bokuqala bafika kummandla wamaHlubi malunga nonyaka ka-1837, malunga neminyaka eyi-537 afikayo amaHlubi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lilonke akukho ngenxa yokufika kweBhayibhile okanye iimfundiso zamamishinari apho amaHlubi aba nolwazi nokuqhuba isiko lokwaluka. Ngaphambi kokufika kwabamhlophe nolwazi lweBhayibhile, isiko lokwaluka lalisaziwa kwaye lisenziwa emaHlubini.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Amalungiselelo wenkqubo yesiko lolwaluko emaHlubini<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Phaya mandulo&nbsp;amajarha amaHlubi ayeselulwa ngokwamabutho. Bekusoluswa onke amakhwenkwe ebutho elinye ngexesha elinye. Loo makhwenkwe ngawo onke amakhwenkwe amabutho akwiilali, izigodi ngesiHlubi, eziphantsi kwenkosi enye. Yonke loo nto yokwenza eli siko yayilawulwa ebukhosini.&nbsp;Lilonke amakhwenkwe ayengenako ukuya esuthwini ngaphandle kolwazi nesigqibo sobukhosi. Ibutho ke ngabantwana abangamakhwenkwe abakhula ngexesha elinye abaminyaka yokuzalwa ibulingana, nokuba ingaphezulwana eyabanye kweyabanye okanye inganeno kancinci abanye kwabanye. Loo nto ke ithethe ukuba ngexesha bekungena intlaninge yamakhwenkwe, kangangokuba ebede aye kumakhulu amabini amakhwenkwe awoluka ngosuku olunye kwisuthu elinye. Kwakhona phaya mandulo amabutho ibiliqela lamadoda okulwa. Kubakho amabutho ngamabutho xa kunokujongwa onke amaqela abafama athe adlula ekwalusweni ngokwamabutho bawo. Ibutho ngalinye ke linomphathi walo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nakubeni kungasaliwa zimfazwe zeentlanga nje, amajarha amaHlubi asoluswa ngokwamabutho. Kungoko ufumanis\u2019 ukuba ngexesha elinye kungena amakhwenkwe amaninzi. Ngokwesithethe samaHlubi ke ibutho lamakhwenkwe azakungena ebesaziwa kuselithuba. Eli thuba ke isenokuba ngunyaka okanye iminyaka emibini. Kwisithuba esingangenyanga la makhwenkwe kufuneka eyekugawula iinkuni ezizakusetyenziswa kuloo msebenzi wawo.\u00a0Kwisithuba esingangeveki, ukuya kwezimbini, ngaphambi komhla wokungena kubanjwa imbutho yaloo makhwenkwe kunye namakhankatha awo. Apho ke afundiswa indlela yokuziphatha xa engabakhwetha.\u00a0Kumawabo agqityelwa ngalo mhla uphambi kwembutho ukuba eyakuphinda abonwe sel\u2019 engamakrwala mini abuya ngayo esuthwini. Kaloku yonk\u2019 into edingeka esuthwini ibisisiwa kwakwiintsuku ezingaphambi kwembutho. Ibingekho ke into yokuphekela abakhwetha ekhaya.\u00a0<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Ukuya esuthwini<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Isiko lokwaluka lamaHlubi yinto eyimfihlo kakhulu.&nbsp;Amaphempe abakhwetha akubikho nomnye umntu owaziyo ukuba aphi na ngaphandle kwabakhwetha namakhankatha abo. Enye into yeyokuba akukho namnye umntu ozakusuka esuthwini eze elalini, akumkhwetha, akukhankatha akungcibi. Bonke bazakubuya ngala mhla kuphuma amakhwenkwe. Kwakhona, akukho mntu ohambela kufutshane nalo ndawo inesuthu. Kukho ookhala abangabafana ababekiweyo ukujonga into yokuba kungabikho mntu usondelayo kwelo cala. Phofu ke kukho neebhakana ezibekwayo ukuze nabani na ayazi ukuba akumelelanga adlule kuloo mda walo bhakana.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Phaya esuthwini abakhwetha bafundiswa izinto ngezinto zasekuhlaleni. Oku kuquka ukugxininiswa kwentlonipho ebantwini, iindlela ngeendlela zokusombulula iingxaki nokwenza izigqibo. Kuchazwa iimeko ngeemeko zezehlo eziyimizekelo ze kubuzw\u2019 ukuba abakhwetha bebenokuyisombulula njani bona loo meko. Kwenziwa nemizekelo yeengxoxo zasezimbizweni ze babuzwe ukuba ukuba ibingabo iinkokheli bebenokwenza zigqibo zithini ngalo meko. Kubaliselwana namabali amalunga namava ezinto abathe bagaxeleka kuzo nendlela abathi benza ngazo kwezo meko. Kukwafundiswa nangendlela yokuziphatha ngokwasebufaneni naxa uyindoda, kwaye engenakuziphatha ngokohlobo ebesenza ngalo eseyinkwenkwe. Kuyafundiswa nangokuphatha usapho nangoxanduva ubani amelwe ukulithatha njengendoda xa selenosapho.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Okungundoqo kukuba abakhwetha abo bafundiswa nangamasiko esizwe sabo nangokuba ohluke njani kumasiko eziny\u2019 izizwe. Isiko ngalinye liyacalulwa ze kuchazwe ukuba lenziwa njani na ngokwesiHlubi. Aziphelelanga apho ke izinto ezithi zifundiswe esuthwini. Okona kuphambili kukuba kukho iimfundiso athi umkhwetha azifumane esuthwini.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Ukubuya esuthwini nomgidi<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Amajarha amaHlubi abuya sele engamakrwala esuthwini. Kwalapha emaHlubini kuyehluka, kukho amakrwala abuya eqabe imbola aze anxiba imisubelo, kanti ke akho abuya selembathe amabhayi esasuka esuthwini, njengoko kubonisiwe kulo mfanekiso ungezants\u2019 apha.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-gallery has-nested-images columns-default is-cropped wp-block-gallery-1 is-layout-flex wp-block-gallery-is-layout-flex\">\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcA3uKU-nP5tkjXM9FR9KNV1hlliwf-1_HiKUEwcXz1Rx-Peo93YnoR2F2yrmDKfRHW_1fxbpr9ryto-27fOj4OCHhH8W4rFtouaf5rdFN5Am3HkEYkfsnsVB0hXnPiKkxrcYyir-Vwksg_7EhUpTZPGGdnnbaIpVQJisocXFobOiA9YIntP00?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\" alt=\"\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\"><em>Amakrwala amaHlubi ebuya esuthwini <\/em><\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Endleleni esuka esuthwini ukuya kwelo khaya aphumela kulo, la makrwala azakube evuma iingoma zomphumo aye azifundiswa ngela xesha ebesesuthwini. AmaHlubi awaculi somagwaza. Usomagwaza ngowamaXhosa, mhlawumbi nabaThembu. Xa la makrwala efikile kwelo khaya azakwandlalelwa ngamakhukho ahlale phantsi anabe. Kodwa kule mihla uyakufumanisa ukuba bandlalelwa iseyile enkulu kwaye bahlala ententeni.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image is-resized\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXf4iebC2g-mmzgtM2lJSo7U_pTNalxA5qM6sf8BG3UMW5PBMwzYnbyZLhJwN8ndPVX9HLjODlWjMw_w3N_KP1UiQV81Jh__Vg6ahr0qbKPBQninAtZxT8pmaAk9l4oS1AJmEO3LiMNb7afXlZZtUsmzv0_JM1Xv4TVbUtMPeCL5EnGJ-ob0lBw?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\" alt=\"\" style=\"width:473px;height:auto\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Emgidini wamakrwala amaHlubi, ukuyalwa nokwembeswa.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ngelo xesha ahleli apho azakube evuma iingoma zolonwabo nazo abazifundiswa esuthwini okanye ezinye ebebedla ngokuziva ziculwa ngamakrwala awayoluke phambi kwabo. Kwelinye icala amadoda nabafana awisa iinkomo. Liyaxhomekeka ke inani leenkomo ezizakuwa. Kanti ke kusenokongezwa ngeegusha neebhokhwe. Ngale mini ke izakuba zizojo, kuphekiwe kusojiwa ezojiwayo kunye nemibengo. Kuzakube kuthungwa neebhekile zomqombothi. Kule mihla sikuyo ke sekukho nezaphukayo.&nbsp;Emva kwethuba amakrwala azakusiwa kwelo khaya alungiselelwe kulo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekuseni, kusuku olulandelayo enjenjeya ukuba emlanjeni eyokuhlamba. Ukubuya kwabo abe sel\u2019 esiya enkundleni apho kuzakuqaliswa inkqubo yokuyala. Emva kokuyalwa kungena inkqubo yokwambesa.&nbsp;Kuyimiyiyizelo ke neemvumani ngabo bazimasileyo, kuxhomekeka kumazinga emvakalelo. Kukho nenye inkqubo ekhoyo elandelwayo apho amakrwala acengceleza imibongo ayiqambe ngela xesha ebesesuthwini. Yehlukile ke imibingo abayenzayo. Kuyayiyizelwa ke ngeli xesha kwenziwa loo mibongo.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Iimeko ezichaphazele isiko lolwaluko emaHlubini<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Okokuqala amaHlubi awakho endaweni enye apha eMzantsi. Akhona amaHlubi afumaneka kwiindawo ezinamaHlubi amaninzi, ufumanise ukuba ilali yonke okanye iilali ezimeleneyo ngamaHlubi odwa. Kodwa ke oko kunqabile apha eMpuma Kapa. Amanye amaHlubi axubene nabeSuthu, abanye nabaThembu ze abanye baxubana namaXhosa. Zonke ezo zinto zibenefuthe kwinkqubo zamasiko amaHlubi, ukuquka nelokwaluka. Iimeko zoqoqosho, ezemfundo kunye nezentlalo zibenegalelo ekuguquleni indlela elenziwa ngayo isiko kumaHlubi ezinye iziphaluka. Ngoku umzi ngamnye uyazigqibela umcimbi wokolusa unyana wawo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kwezo ndawo zichatshazelwe zezo nguqu ayikho le yokuba koluswe ngokwamabutho. Uyakufika umkhwetha ngamnye ezimele nesuthu lakhe, phofu lisecaleni lelomnye umkhwetha ukwazimeleyo nelakhe naye. Ukuba abakhwetha babini esuthwini elinye, ininzi loo nto. Ayisekho nale yokuba amasuthu abesendaweni efihlakeleyo. Wambi ade abesecaleni lendlela. Ezinye zezinto ezibangela iimeko ezinjalo kukuba mhlawumbi unyana lo ungumphangeli, ngoko uyakusebenzisa ezo veki zintathu zokuba aqoshelise loo mcimbi wokwaluka. Mhlawumbi iyakuba nguye yedwa kuloo lali ongenayo ngelo xesha kwaye naye kukuphela kwexesha alilungiseleleyo lokuba angene. Omnye ke ungumfundi ekuzakufuneka elinde inyanga yeSilimela okanye eyoMnga. Naye isenokuba abazali balungele ukumngenisa ngelo xesha.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Iindlela zesiko lolwaluko ekuqhutywa ngazo ngamaHlubi kwezinye iziphaluka<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ukungena kwenkwenkwe: kusuku oluphambi kokungena lusuku lokungcama.&nbsp;Emva kwemini inkwenkwe iyakhulula ze iye esibayeni yambethe ibhayi. Kufuneka ibe ichebile. Ukuba ayichebanga izakuchetywa ngumfana wekhaya okhoyo ngaphambi kokuba uqalwe umcimbi. Xa sekuqinisekisiwe ukuba uchebile uzakuqala umcimbi ngokuthi kumiswe igusha yakhe phambi kwakhe ibanjwe ngumfana osesi siduko seli khaya. Le gusha kufuneka ime ngemilenze kwaye ijonge kule nkwenkwe. Kuzakuphakama inkonde yalapha iqale ngokutsho izibonghelo zekhaya ibe seyichazela le nkwenkwe ukuba le yinkomo ekhatshwa ngayo ukuba kwelo lizwe iya kulo. Uzakumyaleza ke ukuba aziphathe kakuhle apho aya khona, kungakhe kulinge kubekho zenzo zolwaphulo mthetho ezayanyiswa naye. Ngengokuba esiya kwela lizwe ephilile kulindelwe ukuba azabuye ephilile.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emva kwalo mazwi umfana walapha ekhaya ngokwesiduko izakuba nguye ozakunqumla igusha leyo. Angancediswa ke nangabelali ukuyihlinza. Kuzakukhutshwa intsonyama, abanye ke bathi sisiphanga kula mkhono wasekunene. Izakuthiwa rhawurhawu emlilweni obaswe kwalapha ebuhlanti inikwe inkwenkwe leyo. Oko ke kukungcama okanye ukushwama. La mkhono wakhe uzakuphekwa kwalapha ebuhlanti, ezojiwayo zojiwe neziya koomama zisiwe. Kodwa okubalulekileyo ela cala lala mkhono lizakuphekwa apha ebuhlanti lityiwe ngamadoda.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emva kokuba inkwenkwe itye umkhono wayo ingakhululeka nekhankatha layo baye kwindlu ekuzakuguyelwa kuyo ngamakhwenkwe. Ebuhlanti amadoda azakusala esitya laa nyama ibiphekiwe sebefumene nomngqusho ovela koomama. Emva koko azakuthoba ngomqombothi. Bangakhululeka ke besakugqiba. Ngexesha lokuguya amakhwenkwe azakufuna iimfanelo zawo kuba eshiywa yile nkwenkwe isiya ebudodeni. Ekuseni kusuku olulandelayo abafana bayafika bezokulanda inkwenkwe le ukuya entabeni apho izakudibana nengcibi yayo.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Ubomi basesuthwini<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xa sel\u2019 idibene nengcibi inkwenkwe le izakuthi, \u2018ndiyindoda\u2019.&nbsp;Ngoku akusatshiwo ukuba yinkwenkwe kuba ngoku ingumkhwetha. Izakungena ebhumeni layo elakhiwe ngabafana belali ngeli xesha ibisaxakeke nengcibi. Uzakusala ke nekhankatha lakhe. Akaphumi ke apha esuthwini lakhe ngaphandle kwaxa eyokusabela kwiimfanelo zendalo. Kwakhona ukutya kwakhe kwiintsuku ezintandathu kuzakube kungenatyuwa kwaye akufuneki ibekukutya okumanzi. Ukuba kuyenzeka ukuba anxanwe uzakuvunyelwa ukuba asele into engagamacephe amabini okanye amathathu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kusuku lwesixhenxe bengenile uzakojiswa. Oomama bazakube besile umqombothi kwakwiintsuku ezingaphambi kolu suku. Kusuku olungaphambi kolu kuzakuxovwa, kungqushwe ze kubhakwe imibhako, kuphekwe nemingqusho. Kuzakube kwenziwe namarhewu. Ekuseni ngosuku lwesixhenxe iintombi zekhaya kunye namakhwenkwe nabafana basekhay\u2019 apha bazakuphatha ezo zonka, imingqusho, imiqombothi, amarhewu, iikofu, iiti, izitya namacephe. Kaloku kule nto yempucuko iindawo ezininzi azisasebenzisi zithebe nazirudu.&nbsp;Abanye abafana, nokuba babini, bazakube beqhuba le nkabi yegusha kuzakojiswa ngayo.&nbsp;Xa sezikho zonke izinto ekulindeleke ukuba zibekho, ngakumbi igusha, kuzakuphakama inkonde yalapha ekhaya. Onke amanye amadoda azakuthi ngcu phezu kwamatye. Umfana uzakube ebambe le gusha eyikrobise ngentloko esangweni lebhuma. Inkonde leya izakuchazela ukhwetha ukuba le yimpahla ojiswa ngayo ekwasisiqinisekiso sokuba ude wafikelela kwesi sigaba sobomi bakhe. Uyakhululwa ke ngoko ukuba angaphuma esuthwini ahamba hambe, kodwa okuphambili kukuba unako ukuncedisa kwimisebenzi yekhaya, njengokugawula iinkuni nokuncedisa xa kulinywa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Lisakube lithethile ke ixhego lizakuyalela abafana ukuba bayixhele igusha leyo. Nalapha uzakungcamiswa intsonyama ngolwa hlobo kwenziwa ngalo ngokwesiko. Xa sele engcamile uzakunikwa ibhekile yakhe yomqombothi. Emva koko kungabe kugalelwa iikofu neeti kuphungwe ngabaphungayo. Abanye baphiwa irhewu ekubeni abanye basazanelisa kulaa bhekile yomqombothi. Kuzakube kusaphekwe umkhono kunye nomzimba wela cala bekukhutshwe umkhono womkhwetha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Elinye icala lizakusala nomkhwetha ukuze amane eziphekele abuye aphe nabanye abakhwetha xa bemhambele.Kanti ke bakhona nabafana abazakumana befika bencwase ukusikelwa kule nyama. Phofu ke namakhwenkwe azakuqalisa ukuxhaphaka.Xa ojisiwe umkhwetha kutsho ukuthi anganikwa ukutya okunezilumelo nokunetyuwa. Namanzi angawasela kangangoko. Kwakhona uvumelekile ukuba angaphuma esuthwini lakhe ahamba-hambe. Angancedisa nasekugawuleni iinkuni nasekulimeni. Kodwa akavumelekanga ukuba aye elalini.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kwakhona xa ethe wahamba kufuneka abuyele esuthwini lingekatshoni ilanga. Amathumbu nentloko namanqina ale gusha azakuya ekhayeni lomkhwetha. Ulusu ke leloo mama, kanti intloko yeyomninimzi. Uyakuba ngumkhwetha de ibe yiloo mini yokuphuma kwakhe ebuyela ekhaya.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Ukubuya kwenkwenkwe esuthwini&nbsp;<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Akukho mini imnandi emkhwetheni njengosuku olwandulela elokuphuma kwakhe. Ukujonge ngamehlw\u2019 abomvu ukufika kwaloo mzuzu wokufika kwabantu abazokumkhupha. Akulalwa ke ngobo busuku, kuculwa iingoma namagwijo kude kuse.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Umhla wokuphuma komkhwetha ngumhla omkhulu apho onk\u2019 amehlo ajonge khona. Lixesha lemigcobo nemincili kubazali bomkhwetha, ngakumbi unozala kuba yena wamgqibela ngala mhla wayengena ngawo. Yimivuyo kubafana kuba bazakwamkela umnt\u2019 omtsha kwiqela labo kwaye bazakuxhamla iimfanelo zabo xa besamkela lo mfana mtsha. Yimini enkulu kumkhwetha kuba kaloku ngoku uzakubuyela ekhaya akhululeke kwintsokolo ebikade imzingile umhla nezolo. Nakubeni bumnandi ubomi bokuba ngumkhwetha kodwa izinto ezenzeka ekhaya ziyakhumbuleka.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Malunga nasemin\u2019 emaqanda abafana kunye namadoda ambalwa enjenjeya ukuya esuthwini ngenjongo zokuyakukhupha inkwenkwe. Akhona ke namakhwenkwana elali akhapha abo bafana. Phaya esuthwini umkhwetha sel\u2019 eziqabe ngengceke wamhlophe we. Ulinde ukufika kwabo bafana. Akaphumi esuthwini lakhe kodwa uman\u2019 ebuza kumakhwenkwana akhoyo ukuba abona kusenzeka ntoni na.&nbsp; Kodwa xa sel\u2019 ekufutshane loo madoda ayakhwaza ukuzazisa ubukho babo. Umkhwetha ke kufuneka engqashisile ukubonis\u2019 ukuba uyabeva kwaye ukhona apho esuthwini lakhe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Bakufika abo bafana nala madoda uyayalelwa ukuba aphumele phandle umkhwetha. Amakhwenkwe wona kufuneka eme emva, qelele kunomkhwetha. Umkhwetha ke uzakuphatha intonga yakhe ayalelwe ukuba athi xibilili ingubo yakhe. Uzakuyalelwa ke ukuba ayokuhlamba. Kusakube kutshiwo uyasuka ebaleka. Yeka ke ukusukelwa kwakhe ngamakhwenkwe! Izakuba nguwashiywa. Kaloku amakhwenkwe aphethe amaswazi. Ukuba uye wafunyanwa loo mkhwetha, akazukubethwa yehaa! Uzakuleqwa ade ayekufika kwisiziba azakuhlamba kuso. Ngaphambi kokuba ayokungena esizibeni ujula intonga yakhe ze alandele ukungena. Esizibeni apho uzakuhlanjwa ngamakhwenkwe de kuphele oba bumhlophe bengceke.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emva kokuba ehlambile umkhwetha uzakubuyela esuthwini lakhe. Akasabaleki ke ngoku xa abuyela esuthwini. Xa selefikile apho uzakuqatywa ifutha lokukhupha imbola emhlophe, okanye ingceke, le ebeyiqaba ngelixa ebengumkhwetha. Eli futha liqatywa ngumfana okanye utata walapha ekhaya ngokwesiduko. Esakugqitywa ukuthanjiswa uzakombathiswa ngengubo zakhe ezintsha zobukrwala, agqunywe wonke kuvele nje intwana yobuso oku kokuba abon\u2019 indlela. Uzakuphatha intonga yakhe yobukrwala ithi qhiwu apha kule ngubo ayombetheyo.&nbsp; Nako ke kuhanjwa kugodukwa ephelekwa ngabafana abazakube bedlala iintonga becula usomagwaza. Njengokuba besesitshilo, usomagwaza akayongoma yamaHlubi, kodwa la maHlubi akhulele kwezi ndawo zamaXhosa nabaThembu acula yena xa bebuyisa inkwenkwe esuthwini.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Xa sel\u2019 ehambe umgama omdana ukusuka esuthwini, liyanumekwa ngomlilo elo suthu. Umlilo unumekwa ngumntu wekhaya. Kwakhona kufuneka kukho umntu wekhaya ozakuhlala ajonge ukuba yonke into itshile. Ekhaya uzakufikela esibayeni apho azakuthi vu khona anabe phezu kwekhukho elitsha. Esakube engenile ke kuzakwaziswa kuye inkomo awamkelwa ngayo ekhay\u2019 apha. Ngutata wekhaya ozakumchazela ukuba nantsi inkomo awamkelwa ngayo ekhaya ekukuvuyisana naye ngokubuya ephila. Akukho mazwi angako athethwayo ngaphandle kokuba eboniswa inkomo leyo. Emva koko ke abafana bayayinqumla bayihlinze. Ibakhona ke nempahla emfutshane ekhapha inkomo leyo. Inani layo lixhomekeka ekufumeni kwekhaya nangokuxhaswa zezinye izindlu zeli khaya lamathile. Ngokohlukana kobume bamakhaya, ayide ibeyinkomo le ithi mhuu amkelwa ngayo unyana. Nokuba yigusha okanye ibhokhwe kuzakuthiwa yinkomo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kwangaxeshanye ukuba kuhlinzwa inkomo le kube sekuphuma igongqo lomqombothi elingumcimandlu. Nakubeni lo mqombothi ungowabaya bebeyakulanda inkwenkwe endle, lizakuxhanyulwa nguye wonke ubani okhoyo esibayeni apho. Abanobuchule bokwaba bagalela kwiibhekile bohlule abantu abazakurhabulisana kuyo. Eyootata iyodwa, kulandele eyamadoda abuqina kodwa bengengabo ootata basekhay\u2019 apha, ze eyokugqibela ibeyeyabafana. Xa ndithetha ngabafana anditsho aba bendlu yabafana, ndithetha abo sebaphumayo endlwini yabafana babe banelungelo lokubasesibayeni. Umfana oselula kwaye oselilungu lendlu yabafana akangeni esibayeni. Kodwa ngenxa yokuba ibingabo ababeyokukhupha umkwetha esabo isabelo siziswa kubo ngaphandle kwesibaya.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emva kokuba inqunyulwe inkomo yokwamkela ikrwala liyahamba nekhankatha lalo liye kwindlu elungiselelwe lo mbutho yabafana neentombi. Kweli lethu kuthiwa yindlu yesibane. Ukhona ke umfana ongumphathi wale ndlu. Naye wonyulwa ngabafana ukuba abengumphathi wabo. Okona kubalulekileyo kule ndlu kukwamkelwa kwekrwala ebufaneni. Wamkelwa ngokuthi kukhutshwe igongqo lomqombothi elikhapha isidlo esithi sinikezwe lo mbutho njengesidlo sasebusuku. Kule mbutho kuvunywa iingoma zendlu yesibane kube kufundiswa ikrwala indlela ekuvunywa ngayo ngabafana neentombi zendl\u2019 esibane. Kanti kubakho iingxoxo ezishushu malunga nentlalo yolutsha, iimpumelelo kunye nemicelimngeni. Xa kuvunywa iingoma zalendlu kuthiwa kuyabhororhwa.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Ukuyalwa kwekrwala<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ekuseni kusuku olulandela olu lomphumo, lingekaphumi ilanga, abafana kumelwe bekhaphe ikrwala liyokuhlamba emlanjeni. Xa kubuywa apho abafana bazakube becula usomagwaza bedlala neentonga de bayokufika kulaa ndlu ilungiselelwe abafana.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Le mini yimini yomgidi. Abantu ngabantu beza nemigido yabo. Kugidwa ngeentlobo-ntlobo zezipho. Phambili phaya bekugidwa ngemibhako yezonka kunye neziselo ezibandayo ezenziwe ekhaya, ngomqombothi, ikofu, iti, iswekile, njalo-njalo. Zonke ezi zinto zizakusetyenziswa aph\u2019 emgidini. Kanti ke bakho abagida ngempahl\u2019 emfutshane kunye nempahla yokwambatha neyokunxiba. Emin\u2019 emaqanda ikrwala likhatshwa likhankatha lalo ukuya esibayeni apho liyokuyalwa khona ngootata. Nangalo mzuzu lisambathe la ngubo beliyambathiswe ukuphuma kwalo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ngaphandle kokuyalwa, ikrwala liyasokwa nokusokwa. Kula maxesha sesikuwo sekusokwa nangemali, mali leyo yamkelwa likhankatha. Phaya mandulo belisokwa ngempahla emfutshane. Ibiba yinto enkulu ke ukuba lide lasokwa nangethokazi lenkomo. Bekungade kuziwe nawo ke lo msoko wemfuyo koko ikrwala beliyalelwa ngulowo ulisokayo ukuba liye kwakhe liyokuthatha loo msoko. Ibiba kukuqala kokufuya kwaloo mfana. Kodwa bekunqabile ukuba ikrwala elo lide liye apho. Mhlawumbi kwakungenxa yokulibala kuba kaloku ngelaa xesha kwenziwa lento ingqondo ithe phithi ziintetha ezenziwayo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ngaphambi kokuba kuyalwe ikhankatha kufaneleke ukuba linike ingxelo yentlalo yalo nekrwala eli ngeli xesha bebekunye esuthwini. Emva kwaloo ngxelo kuyaqaliswa ukuyalwa. Xa kuyalwa ke inkundla ivulwa nguyise wekrwala. Ukuba akakho iba ngutata wesi siduko. Inkundla uyivula ngokubonghela izibongo zeli khaya. Emva koko uyaqalisa ukuyala unyana wakhe. Naye uyamsoka unyan\u2019 akhe ngaloo nto amsoka ngayo. Iziyalo zigxila kakhulu kwindlela yokuziphatha kwekrwala njengokuba lingene ebudodeni. Njengendoda kukho izinto ekumelwe ukuba lizenze kubekho ezo kungamelanga lizenze. Xa sel\u2019 egqibile uyise kungangena nawuphi na utata onomnqweno wokuyala.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Abafana abanalungelo lakuyala, bona bayamamela qha. Yindlela abafunda ngayo ukuba izinto zenziwa njani na ukuze nabo xa befikelele kwisigaba sokuyala benze njengoko kulindelekileyo. Ndithetha ngaba bafana banelungelo lokungena esibayeni. Ngeli xesha kuyalwayo ikrwala lijonga phantsi. Alimjongi umntu oyalayo. Kwakhona aliphenduli lingabonakalisi nokuba nemvakalelo yoko kuthethwayo. Akanakuhleka nokuba sekuthethwa into ehlekisayo lingenako nokusebenzisa izangotshe ezinje ngokunqwala okanye ukunikina intloko. Kufuneka lithi zole cwaka, liphulaphule abantu abadala bethetha nalo. Ndicing\u2019 ukuba sesona sifundo esikwizinga eliphezulu sokufundisa ukumamela.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emva kokuba kuyaliwe liyahamba ikrwala libuyele endlwini yesibane apho lizakunxityiswa khona impahla ezintsha zobukrwala. Phaya esibayeni kusala kungena igongqo, abanye bathi ligogogo, lomqombothi lokuyala. Emva koko kuphuma isidlo sasemini esingumngqusho nenyama. Kule mihla sekukho nezinto eziziirayisi. Xa kuphakwa ke esibayeni kuphakwa ngokwezigaba zobudala. Kungadityaniswa abantu ababini nokuba bathathu esityeni esinye. Kodwa abo bantu kumelwe ukuba babekwisigaba esinye. Awunakudibanisa utata nomfana. Kanti nabafana badityaniswa ngokwezigaba zezilimela zabo.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Phaya ezimbizeni okanye endlwini oomama nabo baphaka ngokomthetho wabo. Kuqalwa ngokuphakela oomama abadala kwehliwe njalo ngokwezigaba zabo nabo. Abantwana bona baphakelwa mva. Iintombi kaloku zona ziphaya endlwin\u2019 esibane. Xa sekugqityiwe ukutyiwa oomama bazonwabisa ngokubetha ingqongqo bedlala imidlalo yabo yokutyityimba. Emva kokuba kutyiwe kulandela izithobo, umqombothi namarhewu neejinja, njalo njalo. Kuzakuhlalwa njalo kuselwa kuncokolwa de kube lixesha abacinga ukuhamba ngalo. Ngaphambi kokuba kuhanjwe umninimzi uzakukhupha utywala ekuthiwa yingxotha. Obu tywala busisiqinisekiso sokuba akusekho tywala bumbi buyakubuya bukhutshwe, buphel\u2019 emva. Elowo ke ngoku ukhululekile ukuba angagoduka.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Endlwini yabafana phaya, xa ikrwala selinxibe impahla yalo yobukrwala linelungelo lokuyishiya indlw\u2019 esibane likhe lihamba-hambe ukolula imilenze. Kodwa ke kufuneka libe selibuyile ukutshona kwelanga. Ziyohluka ke impahla zobukrwala ngokweziphaluka ngeziphaluka, ngokuhamba kwamaxesha nangokubonela kufakelelwe amasiko eziny\u2019 izizwe.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcTIW3dc-JGm-TYKfhoiLy38ThBnngRhkz5OF590cY9P8OK4pzUjrzIgxxk-DDYHHYmvhiWMETDQjo6gJwnG60TNKhR67YLUO38kcC9JoUStzkGQ1hVEfRxQA9Odoz1ODNGK22wPPfNGqY2gU5bo12f3pD2iD3-tvdOq5Ex0YzAeHEGesJftao?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\" alt=\"\"\/><figcaption class=\"wp-element-caption\">Amakrwala amaHlubi emva kokuba eyaliwe anxityiswa neempahla&nbsp;zobukrwala. Iitshefu zijingiswa ziintombi zabafana xa benxityiswa.<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kweminy\u2019 imimandla yama-Hlubi amakrwala ambathiswa iingubo zesiHlubi. Zahlukile ke ngokuhonjiswa nangokukhethwa kwemibala kwezo zaziwa ngokuba zezabeSuthu. Ikrwala ke lizakujingisa iitshefu ezimibala-bala libembejembeje libenjeya. Nakule ndlu yabafana, abafana basala beziselela umqombothi wabo de nabo babe bayagoduka xa sebonelisekile lulonwabo. Ayikho ke ingxotha yabafana.<\/p>\n\n\n\n<h3 class=\"wp-block-heading\">Usuku lwevanya<\/h3>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Liyaphela ngosuku lomgidi isiko lolwaluko ngaphandle kokuba&nbsp;ngosuku olulandela olu lomgidi iba ziintloko. Abanye ke bathi lusuku lwevanya. Phofu akude kube kutyiwa iintloko kuphela. Kaloku iintloko zezootata, iintloko zekhaya. Ngoko ke kumelw\u2019 ukuba nabo bangenalungelo ezintlokweni babenako ukufumana inyama. Kaloku oomakothi nabafana abanalungelo ezintlokweni. Ukulungiselela ukuba nabo babenento abayifumanayo eyinyama ngalo mhla kuthi kula mpahla ibixhelelwe umgidi kubekho ilungu elithile elingaphekwayo ze liphekwe ngalo mhla weentloko. Idla ngokuba ngumlenze ke.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kwakhona ngalo mhla kuzakuselwa ivanya yalaa mqombothi ubuwenzelwe umgidi. Nalapha akude kube yivanya ncam kuba kaloku ekhay\u2019 apha kusilwe kangangoko. Athi amaHlubi, \u2018<em>sirhidel\u2019 ijik\u2019 elining\u2019i laph\u2019 ekhethu<\/em>\u2019. Oko kukuthi kusilwe utywala obuninzi aph\u2019 ekhaya. Bubakhona ke utywala obusalayo ze bugqityezelwe ngalo mhla weentloko. Ukuba ngaba kukho izinto ezisalayo sezisalela abantu bekhaya.<\/p>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading\">Imiceli mngeni kwisiko lokwaluka <\/h2>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Emandiqale ngayo yile yokuba umntu oluke&nbsp;okanye oluswe kodwa angafikeleli kwisigaba sokukhupha iimfanelo zabafana kwaye ayalwe nokuyalwa. Amanye amadoda akhawuleza agwebe ngelithi umntu onjalo yinkwenkwe. Mna ndithanda ukwahluka kuloo ntetho ngesizathu sokuba, njengoko senditshilo ngentl\u2019 apha, lo mntu ukhutshiwe ebukhwenkweni ngalaa mhla wokungena kwakhe. Okanye mandithi uphume ngalaa mhla akhuphe iimfanelo zamakhwenkwe. Kaloku besithe uyavalelisa emakhwenkweni ngokukhupha iimfanelo zawo. Ngoko ke akakwazi ukuba yinkwenkwe.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ukuba akayanga enkundleni wangena nasebuhlanti wayalwa waze akazikhupha neemfanelo zokungena ebufaneni, loo nto itheth\u2019 ukuba akanguye nomfana. Lilonke akakwazi ukungena ezimbuthweni zabafana nezamadoda. Ngoko ke lo mntu akayiyo inkwenkwe, engenguye nomfana. Andingekhe ndazi ke ukuba uyintoni na kuba asikho isigaba esiphakathi kobukhwenkwe nobufana ngaphandle kwesi sokuba ngumkhwetha. Kodwa ke lo akunakutshiwo ukuba ngumkhwetha kuba udlulile kweso sigaba. Apho inzima khona kukuba lo mntu uzakukhula, buphele buthi nya ubuntwana nobuciko bobuntwana kuye. Xa sele eyindoda endala, okanye mandithi umntu omdala, akazukwazi ukukhokhela nokuqhuba amasiko akwakhe okanye ekowabo. Kaloku umntu uyaqeqeshwa ukuze anikwe inxaxheba yokukhokhela amasiko.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ingxaki elandelayo yile yokubhubha kangaka kwabakhwetha esuthwini.&nbsp; Xa kungadanga kwabe kuphum\u2019 umphefumlo, maxa wambi kubakho umonakalo kwilungu lesini, bambi bade baphulukane nelo lungu. Bonk\u2019 abantu babamb\u2019 amazinyo xa kufika ixesha lolwaluko. Babanexhala lokuba yaz\u2019ba umntwana wabo uzakubuya esaphila na. Siyibekele ecaleni le yokuba kutyholwana ngokuba ingxaki imana isosulelwa kulo nakulowa. Masiyazi ukuba sonke singabathathi nxaxheba kumcimbi wolwaluko. Xa ndithi sonke nditsho ootata, oomama, abafana, iinkosi, iingcibi, amakhankatha, nomphakathi ngokubanzi. Kungathini ukuba kubekho iingxaki zolwaluko ngokungathi akukho bantu?&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sonke sinoxanduva lokukhusela abakhwetha kwiimeko ezikhokelela ekubhubheni kwabo.&nbsp;Le meko ide yabe ikhokhelela ekubeni kutyholwane malunga nomcimbi wokwaluka. Bambi batyhola iingcibi, abanye amakhankatha, abanye ooyise babantwana ekubeni abanye betyhola ukungabikho mgangathweni kweebhuma. Kweliny\u2019 icala oomama batyhola ukungabandakanywa babe ootata betyhola ukufak\u2019 impumlo koomama.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ndiyafuna ukuyilungisa kodwa le yoomama abathi ababandakanywa kumcimbi wolwaluko. Mhlawumbi kukungagxininiswa kokubandakanyeka kwabo nokungacinezeli umehluko phakathi kolwaluko nokwaluka. Ulwaluko zizo zonke izinto neentshukumo ezenziwa ngabo bachaphazelekayo ekuqhutyweni kwesiko lokusa umntwana oyinkwenkwe esuthwini, abe ngolo hlobo udlula kwisigaba sobukhwenkwe esiya kwesobudoda. Ezo zinto zibandakanya, phakathi kwezinye, ukusilwa kwemiqombothi namarhewu okanye iinqodi, ukungqusha nokuxova, njalo njalo. Ukuyenza mfutshane ndingathi kuninzi okwenziwa ngomama obubabandakanye kwisiko lolwaluko. Ezinye zeentshukumo zolwaluko kukujonga nokukhathalelwa kwenkwenkwe eyalukileyo ngeli xesha isesuthwini ide ibuyele ekhaya. Oko kukuthi ngeli xesha ingumkhwetha. Ingaba yile ndawo bafuna ukubandakanyeka kuyo?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kweliny\u2019 icala kukho ukwaluka ekukususwa kwenyama yokwaluka enkwenkweni.&nbsp;Ukuba singawubamba lo mahluko mhlawumbi amadoda angacacelwa ukuba omama bafuna ukubandakanywa ndawoni apha ekwalukeni kwenkwenkwe, hayi ekwenziweni kwesiko lolwaluko abasele bebandakanyeka kulo kwamfamlibe. Babodwa ke abade baququzelele ukubhangiswa kweli siko ngelithi alisenandawo kule mpucuko sesikuyo. Kanti ke bakwakho nabaququzelela ukuba makuguqukelwe kwisiko laseNtshona lokuba inkwenkwe iyokoluswa ngoogqirha kumaziko ezempilo. Zonke ezi ntetha zijoliswe ekuzameni ukufumana isisombululo kulo mnqa wokungaphatheki ngendlela elindelekileyo kweli siko.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mhlawumbi xa sinokukhe sihlomle ngenzame zokufun\u2019 ukuqond\u2019 ukuba inokuba yintoni ebonwa ingalunganga kwaba bantu kucingelw\u2019 ukuba ngabo unobangela.Akusukuba zonke ezi zinto zikhankanywayo zingamampunge. Kodwa umnqa usekubeni kusoloko kusothukwa xa sekuhle ishwangusha. Urhulumente uzenzile kwaye usaqhubeka ngokwenza iinzame zongenelelo. Kodwa nalapho ingathi intenetya isabethwa eboyeni. Kaloku norhulumente asilosiko lakhe eli. Yena ungenelela ngokubona ukuba sikondini ligutyungelwe sisihelegu sokubhubha kwabantwana. Yena uzama ukuvala amazibuko, mazibuko la avulwa ngabantu ebekumele ukuba baxhasa baqinise le migudu karhulumente.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Makube yini enokwenziwa ngakumbi ukunqanda le ngxubakaxaka? Mhlawumbi sinokuvuna nto kwindlela yokwenza kwamaHlubi. Nditsho kuba kunqabe kakhulu ukuva kukho ishwangusha lokubhubha kwabakhwetha esuthwini. Ewe mandulo phaya namaXhosa ayesakwalusa amakhwenkwe ngokwamabutho, kwaye ulwaluko lulawulwa ebukhosini. Kwakulandelwa le nkqubo yokuba amakhankatha ayengalibeki elalini de abuye amakhwenkwe. Nangoko kwakunqabile ukuva kuthethwa ngokubhubha kwabakhwetha.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">AbeSuthu namaNdebele aqhuba ngolu hlobo lwamaHlubi. Kungani na ukuba nathi asingezideli sibuyele kundalashe? Le nto yenziwa zezi zizwe ndizikhankanyileyo yinkqubo eyayisakwenziwa ngamaXhosa. Ingqobhoko nempucuko esayikhongozela kwabamhlophe ngathi yiyo le isijikelayo. Akuthethwa ukuba akukho nto sinokuyihlomla kumasiko abamhlophe, kodwa masijonge ukuba yeyiphi esisa eliweni iyeyiphi encedisana nempilo yethu. Nezi zizwe ndizikhankanyileyo akutshiwo ukuba akukho zinto zicatshulwa kwizizwe zaseNtshona kodwa undoqo wendlela yokwenza isiko usabanjiwe ngesaa singqi sasikhusela abantwana kwamhlamnene. Kungako kumane kusithiwa makubuyelwe eMbo kube kungatshiwo ukuba zonke izinto zaseMbo kuzakufikwa zisekhona. Le nkqubo ingaqalwa kancinci ezilalini ihambe inwenwele ezilokishini, ide iqheleke.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Abantwana ngabethu, mabaye bephilile, babuye bephilile!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Imvelaphi yesiko lolwaluko emaHlubini Akukho mbali ibhaliweyo ifumanekayo&nbsp;malunga nemvelaphi yesiko lokwaluka kumaHlubi. Kona kuyazeka ukuba lalikho kwamandulo. Imvelaphi yeli siko isenokuba isuka kwangelaa xesha amaHlubi ayeseseNgonini, ngaphambi kokuba bafudukele kumazantsi elizwe. Abanye ngababhali bembali, uTiyo Soga ngomnye wabo, uthi ngela xesha izizwe zaseMbo zazinefuthe lwenkolo yamaSirayeli. Abantu baseMbo abazange bangoluki ngokuphembelelwa lifuthe lesiko lamaSirayeli awayeyalelwe &#8230; <\/p>\n<p class=\"read-more-container\"><a title=\"Isiko lolwaluko lwama Hlubi\" class=\"read-more button\" href=\"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#more-5591\" aria-label=\"Read more about Isiko lolwaluko lwama Hlubi\">Funda okunye<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":255,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_jetpack_newsletter_access":"","_jetpack_dont_email_post_to_subs":false,"_jetpack_newsletter_tier_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paywalled_content":false,"_jetpack_feature_clip_id":0,"_jetpack_memberships_contains_paid_content":false,"footnotes":"","jetpack_publicize_message":"","jetpack_publicize_feature_enabled":true,"jetpack_social_post_already_shared":true,"jetpack_social_options":{"image_generator_settings":{"template":"highway","default_image_id":0,"font":"","enabled":false},"version":2},"jetpack_post_was_ever_published":false},"categories":[2,1271],"tags":[1870,785,2543,3082,2789,3066,2258,3067,3061,3079,3080,3086,3084,3062,3081,2944,3068,3065,3083,2562,3069,3064,3085,3063],"class_list":["post-5591","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-amasiko","category-imbali-neziduko-zama-hlubi","tag-abambo","tag-abelungu","tag-amahlubi","tag-amaphempe","tag-amasiko","tag-amasirayeli","tag-chibi","tag-emzantsi","tag-engonini","tag-esuthwini","tag-ibhakana","tag-iimfundiso","tag-iinkokheli","tag-imbali","tag-intlonipho","tag-isihlubi","tag-kapa","tag-mandulo","tag-ookhala","tag-radebe","tag-riebeeck","tag-tiyo-soga","tag-ukuziphatha","tag-ukwaluka"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.4 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Isiko lolwaluko lwama Hlubi - iAfrika - isiXhosa<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Isiko lolwaluko lwama Hlubi - iAfrika - isiXhosa\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Imvelaphi yesiko lolwaluko emaHlubini Akukho mbali ibhaliweyo ifumanekayo&nbsp;malunga nemvelaphi yesiko lokwaluka kumaHlubi. Kona kuyazeka ukuba lalikho kwamandulo. Imvelaphi yeli siko isenokuba isuka kwangelaa xesha amaHlubi ayeseseNgonini, ngaphambi kokuba bafudukele kumazantsi elizwe. Abanye ngababhali bembali, uTiyo Soga ngomnye wabo, uthi ngela xesha izizwe zaseMbo zazinefuthe lwenkolo yamaSirayeli. Abantu baseMbo abazange bangoluki ngokuphembelelwa lifuthe lesiko lamaSirayeli awayeyalelwe ... Funda okunye\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"iAfrika - isiXhosa\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-10-21T04:30:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2026-05-25T12:55:42+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"silucoki\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"silucoki\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"17 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"silucoki\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/8052d6def9380934fb4d2abd47ea5227\"},\"headline\":\"Isiko lolwaluko lwama Hlubi\",\"datePublished\":\"2025-10-21T04:30:00+00:00\",\"dateModified\":\"2026-05-25T12:55:42+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/\"},\"wordCount\":3520,\"commentCount\":0,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/lh7-rt.googleusercontent.com\\\/docsz\\\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\",\"keywords\":[\"Abambo\",\"Abelungu\",\"AmaHlubi\",\"Amaphempe\",\"Amasiko\",\"AmaSirayeli\",\"Chibi\",\"EMzantsi\",\"ENgonini\",\"Esuthwini\",\"Ibhakana\",\"Iimfundiso\",\"Iinkokheli\",\"Imbali\",\"Intlonipho\",\"IsiHlubi\",\"Kapa\",\"Mandulo\",\"Ookhala\",\"Radebe\",\"Riebeeck\",\"Tiyo Soga\",\"Ukuziphatha\",\"Ukwaluka\"],\"articleSection\":[\"Amasiko\",\"Imbali neziduko zama Hlubi\"],\"inLanguage\":\"en-ZA\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/\",\"name\":\"Isiko lolwaluko lwama Hlubi - iAfrika - isiXhosa\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/lh7-rt.googleusercontent.com\\\/docsz\\\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\",\"datePublished\":\"2025-10-21T04:30:00+00:00\",\"dateModified\":\"2026-05-25T12:55:42+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-ZA\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-ZA\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/lh7-rt.googleusercontent.com\\\/docsz\\\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/lh7-rt.googleusercontent.com\\\/docsz\\\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Isiko lolwaluko lwama Hlubi\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/\",\"name\":\"iAfrika - isiXhosa\",\"description\":\"Amaphupha neengcaciso, Iziduko, Amaqhalo neZaci\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-ZA\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#organization\",\"name\":\"iAfrika - isiXhosa\",\"url\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-ZA\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/2\\\/2021\\\/02\\\/Fullform_Logo_Primary.png?fit=800%2C296&ssl=1\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/i0.wp.com\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/wp-content\\\/uploads\\\/sites\\\/2\\\/2021\\\/02\\\/Fullform_Logo_Primary.png?fit=800%2C296&ssl=1\",\"width\":800,\"height\":296,\"caption\":\"iAfrika - isiXhosa\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/8052d6def9380934fb4d2abd47ea5227\",\"name\":\"silucoki\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-ZA\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/ce8acd26ae165129129226a91d6dbc92cc0b45950c162f045251586b6268b7d8?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/ce8acd26ae165129129226a91d6dbc92cc0b45950c162f045251586b6268b7d8?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/ce8acd26ae165129129226a91d6dbc92cc0b45950c162f045251586b6268b7d8?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"silucoki\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/iafrika.org\\\/xh\\\/author\\\/silucoki\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Isiko lolwaluko lwama Hlubi - iAfrika - isiXhosa","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/","og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"Isiko lolwaluko lwama Hlubi - iAfrika - isiXhosa","og_description":"Imvelaphi yesiko lolwaluko emaHlubini Akukho mbali ibhaliweyo ifumanekayo&nbsp;malunga nemvelaphi yesiko lokwaluka kumaHlubi. Kona kuyazeka ukuba lalikho kwamandulo. Imvelaphi yeli siko isenokuba isuka kwangelaa xesha amaHlubi ayeseseNgonini, ngaphambi kokuba bafudukele kumazantsi elizwe. Abanye ngababhali bembali, uTiyo Soga ngomnye wabo, uthi ngela xesha izizwe zaseMbo zazinefuthe lwenkolo yamaSirayeli. Abantu baseMbo abazange bangoluki ngokuphembelelwa lifuthe lesiko lamaSirayeli awayeyalelwe ... Funda okunye","og_url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/","og_site_name":"iAfrika - isiXhosa","article_published_time":"2025-10-21T04:30:00+00:00","article_modified_time":"2026-05-25T12:55:42+00:00","og_image":[{"url":"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA","type":"","width":"","height":""}],"author":"silucoki","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"silucoki","Est. reading time":"17 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/"},"author":{"name":"silucoki","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#\/schema\/person\/8052d6def9380934fb4d2abd47ea5227"},"headline":"Isiko lolwaluko lwama Hlubi","datePublished":"2025-10-21T04:30:00+00:00","dateModified":"2026-05-25T12:55:42+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/"},"wordCount":3520,"commentCount":0,"publisher":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA","keywords":["Abambo","Abelungu","AmaHlubi","Amaphempe","Amasiko","AmaSirayeli","Chibi","EMzantsi","ENgonini","Esuthwini","Ibhakana","Iimfundiso","Iinkokheli","Imbali","Intlonipho","IsiHlubi","Kapa","Mandulo","Ookhala","Radebe","Riebeeck","Tiyo Soga","Ukuziphatha","Ukwaluka"],"articleSection":["Amasiko","Imbali neziduko zama Hlubi"],"inLanguage":"en-ZA","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/","url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/","name":"Isiko lolwaluko lwama Hlubi - iAfrika - isiXhosa","isPartOf":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA","datePublished":"2025-10-21T04:30:00+00:00","dateModified":"2026-05-25T12:55:42+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-ZA","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-ZA","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#primaryimage","url":"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA","contentUrl":"https:\/\/lh7-rt.googleusercontent.com\/docsz\/AD_4nXcQ6C8k4pmDsAQZoJGdjA6uxXXUI9n_Mo4B2NuYBOm_NS8kTBhk_gHSRj4FXAse-W3UMdPMHhnDZVFCV0EXQnt15izf0UQL88SADKRzdaFQmUPJB-fzzHd3-rdRrMO239vXhY1HmhoJkVnD9qXsekSvhmHBUjgx4yLCTJZawnvGwrzX3EJytl8?key=CRp-aimBQLe-yaWscgFZzA"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/isiko-lolwaluko-lwama-hlubi\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Isiko lolwaluko lwama Hlubi"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#website","url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/","name":"iAfrika - isiXhosa","description":"Amaphupha neengcaciso, Iziduko, Amaqhalo neZaci","publisher":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-ZA"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#organization","name":"iAfrika - isiXhosa","url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-ZA","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/i0.wp.com\/iafrika.org\/xh\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/02\/Fullform_Logo_Primary.png?fit=800%2C296&ssl=1","contentUrl":"https:\/\/i0.wp.com\/iafrika.org\/xh\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2021\/02\/Fullform_Logo_Primary.png?fit=800%2C296&ssl=1","width":800,"height":296,"caption":"iAfrika - isiXhosa"},"image":{"@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/#\/schema\/person\/8052d6def9380934fb4d2abd47ea5227","name":"silucoki","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-ZA","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ce8acd26ae165129129226a91d6dbc92cc0b45950c162f045251586b6268b7d8?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ce8acd26ae165129129226a91d6dbc92cc0b45950c162f045251586b6268b7d8?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/ce8acd26ae165129129226a91d6dbc92cc0b45950c162f045251586b6268b7d8?s=96&d=mm&r=g","caption":"silucoki"},"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/author\/silucoki\/"}]}},"jetpack_publicize_connections":[],"jetpack_sharing_enabled":true,"jetpack-related-posts":[{"id":5356,"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/imbali-yesizwe-sama-hlubi-clan-names\/","url_meta":{"origin":5591,"position":0},"title":"Imbali yesizwe sama Hlubi Clan Names","author":"silucoki","date":"04\/12\/2024","format":false,"excerpt":"Imvelaphi yamaHlubi Zininzi iimbali ezibaliswa ngesizwe\u00a0samaHlubi. Zimbi zifumaneka ngokubaliswa ngomlomo ekubeni ezinye zibhalwe kwiincwadi ezithile. AmaHlubi sisizwe hayi isiduko. Isizathu sokuba nditsho yinto yokuba abantu abaninzi, ukuquka amaHlubi ngokwawo, bacinga okanye bazi ukuba eligama lithi Hlubi libhekiswa kooRadebe. Akunjalo. Eli gama lithi Hlubi ligama lesizwe. Imbali ithi amaHlubi ayinzala yesizwe\u2026","rel":"","context":"In &quot;Imbali neziduko&quot;","block_context":{"text":"Imbali neziduko","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/category\/imbali-iziduko\/"},"img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":5120,"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/imbali-yesizwe-sama-phuthi-ama-ngwe-clan-names\/","url_meta":{"origin":5591,"position":1},"title":"Imbali yesizwe sama Phuthi \/ ama Ngwe Clan Names","author":"monwamgulwa","date":"23\/10\/2024","format":false,"excerpt":"Isizwe samaPhuthi sesinye sezizwe ezifumaneka kwilizwe laseMzantsi Afrika. Naso esi sizwe santlithwa ngumkhuhlane wokuba sicingelwe ukuba sisisizwe samaZulu. AmaPhuthi awazange abe ngamaZulu namaZulu awazange abe ngamaPhuthi. Njengezinye izizwe ezimnyama zalapha eMzantsi Afrika, naso esi sizwe sikwachaphazeleka ekubeni ingachanwa ncam ingcambu yaso okanye intsukaphi yaso. Loo meko singafane siyiqukumbele ngelithi kwakudaladala,\u2026","rel":"","context":"In &quot;Imbali neziduko&quot;","block_context":{"text":"Imbali neziduko","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/category\/imbali-iziduko\/"},"img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":5353,"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/amasiko-ama-hlubi\/","url_meta":{"origin":5591,"position":2},"title":"Amasiko ama Hlubi","author":"silucoki","date":"25\/10\/2024","format":false,"excerpt":"Njengaso nasiphi na isizwe, nawo amaHlubi anamasiko\u00a0awalandelayo kunye nezithethe azilandelayo. Kodwa ke wona amaHlubi awathi zizithethe koko athi yimikhuba. Ngoko ke ngokwesiHlubi kuthiwa amasiko nemikhuba. Malunga nazo zonke izizwe eziNtsundu ngakumbi ezi kuthiwa ngabeNguni zithanda ukuba namagama afanayo okanye ayeleleneyo amasiko azo, kodwa noko kunjalo kuyahluka ukwenziwa kwawo. Enye into\u2026","rel":"","context":"In &quot;Amasiko&quot;","block_context":{"text":"Amasiko","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/category\/amasiko\/"},"img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":2937,"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/izaci-ngomlinganiselo-nokubaxa\/","url_meta":{"origin":5591,"position":3},"title":"Izaci ngomlinganiselo nokubaxa","author":"silucoki","date":"03\/07\/2024","format":false,"excerpt":"Idlal\u2019 abantwana: Ininzi.\u00a0 Ikhiwa ngezitya: Into eninzi.\u00a0 Ukusel\u2019 amanzi ngeselwa: Ukubaxa izinto.\u00a0 Ingangoboya benja: Into eninzi engenakubaleka ngenxa yobuninzi bayo.\u00a0 Inkungu nelanga: Abantu abaninzi.\u00a0 UMbo nomXesibe: Abantu abaninzi. AbaMbo ngabantu ekuthiwa basuka eMbo. Kukho iimbali ezahlukeneyo ngokuba kuphi kanye eMbo. Bambi bathi iMbo ligama lentaba ethile apho kwakuvela khona iintlanga\u2026","rel":"","context":"In &quot;Amaqhalo neZaci&quot;","block_context":{"text":"Amaqhalo neZaci","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/category\/amaqhalo-nezaci\/"},"img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]},{"id":5313,"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/amasiko-ama-xesibe\/","url_meta":{"origin":5591,"position":4},"title":"Amasiko ama Xesibe","author":"silucoki","date":"23\/10\/2024","format":false,"excerpt":"Asikho isizwe esingenasiko laso. Ukuba uthi awulenzi isiko, qiniseka ukuba awenzi eli kuthiwa lelakho kodwa ube ulenza elomnye. Umzekelo, Ukuba awuxhentsi, uyajayiva, ukuba awuthwali ntsimbi, uyawuthwala umnqwazi. Ukuba awuthethi ulwimi lwesizwe sakho, uthetha ulwimi lwesizwe somnye umntu, njalo njalo. AmaXesibe nawo anawo amasiko angawawo, nokuba sekukho ukufakelelwa ngamasiko ezinye iintlanga.\u2026","rel":"","context":"In &quot;Imbali neziduko&quot;","block_context":{"text":"Imbali neziduko","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/category\/imbali-iziduko\/"},"img":{"alt_text":"","src":"https:\/\/i0.wp.com\/iafrika.org\/xh\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2024\/09\/word-image-4947-2.png?resize=350%2C200","width":350,"height":200,"srcset":"https:\/\/i0.wp.com\/iafrika.org\/xh\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2024\/09\/word-image-4947-2.png?resize=350%2C200 1x, https:\/\/i0.wp.com\/iafrika.org\/xh\/wp-content\/uploads\/sites\/2\/2024\/09\/word-image-4947-2.png?resize=525%2C300 1.5x"},"classes":[]},{"id":5079,"url":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/ubukumkani-bama-hlubi-ama-hlubi-kingdom\/","url_meta":{"origin":5591,"position":5},"title":"Ubukumkani bama Hlubi (Ama Hlubi Kingdom)","author":"iAfrika","date":"06\/12\/2024","format":false,"excerpt":"AmaHlubi asisizwe esinobukumkani baso. Ukubangaba babukho ubukumkani ngaphambi kokuba basokufika apha eMzantsi Afrika kungakholeleka ukuba loo kumkani yayinguMnguni. Masikhumbule kwakhona ukuba uXhosa noMthembu baye baqhuzuka kwiqela elalikhokelwa nguMnguni ze bamisela obabo ubukumkani. Singabuya sithi uMnguni waqhubekeka wangukumkani wemiHuhu namaNgele-ngele, njengoko besendichazile ukutshintshwa-tshintshwa kwamagama esi sizwe. Kodwa ke uMnguni wabudlulisela kunyana\u2026","rel":"","context":"In &quot;Imbali neziduko&quot;","block_context":{"text":"Imbali neziduko","link":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/category\/imbali-iziduko\/"},"img":{"alt_text":"","src":"","width":0,"height":0},"classes":[]}],"jetpack_shortlink":"https:\/\/wp.me\/pcur1I-1sb","jetpack_featured_media_url":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5591","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/users\/255"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=5591"}],"version-history":[{"count":19,"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6039,"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/5591\/revisions\/6039"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=5591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=5591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/iafrika.org\/xh\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=5591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}